سید عبدالقادر بلخی در سال ۱۲۱۸ هجری خورشیدی در قریهٔ درِ خانقاه از توابع کندز و در نزدیکی بلخ دیده به جهان گشود. او فرزند ارشد سید سلیمان بلخی کندزی، از علمای برجستهٔ قرن سیزدهم هجری خورشیدی بود. شجرهنامهٔ خاندان بلخی در منابع معتبری چون ینابیع الحکم و نسخههای محفوظ در کتابخانهٔ سلیمانیهٔ استانبول ثبت شده است.
عبدالقادر بلخی پس از مهاجرت خانواده به قونیه، نزد پدر به تحصیل علوم دینی، زبانهای عربی و فارسی پرداخت. او سپس به مطالعهٔ کامل کتاب فتوحات مکیه اثر محییالدین ابنعربی پرداخت و بنا بر برخی منابع، بخشی از آثار شیخ اکبر را نیز به خط خویش کتابت کرد. این آموزشها بنیان فکری و عرفانی او را شکل داد.
در سال ۱۲۴۶ هجری خورشیدی، پس از درگذشت شیخ فضلالله افندی و انتصاب پدر عبدالقادر به این مقام، او همراه پدر به درگاه شیخ مراد بخاری در محلهٔ ایوب سلطان استانبول نقل مکان کرد. پس از وفات پدر، عبدالقادر بلخی در سال ۱۲۵۶ هجری خورشیدی، در سیونه سالگی، به عنوان مرشد درگاه شیخ مراد بخاری منصوب شد. او تا پایان عمر، به مدت چهلوشش سال، مرشد طریقت نقشبندیه و شاخهٔ ملامتیهٔ حمزویه بود و شمار بسیاری از سالکان را به این طریقت فراخواند. در پی فعالیتهای گسترده و مقبولیت اجتماعی، در زمان خود به لقب «سید بلخی» شهرت یافت.
عبدالقادر بلخی به زبانهای فارسی، عربی، ترکی و جغتایی تسلط داشت. بخشی از اشعار او به جغتایی سروده شده و در برخی سرودهها نیز واژگان این زبان دیده میشود. او همچنین در خط نستعلیق مهارت چشمگیری داشت و چندین لوحهٔ تعلیق از خود برجای گذاشت.
در میان صوفیان عصر خویش جایگاه برجستهای داشت. عبدالباقی گولپینارلی آثار و نوشتههای او را کاملاً منطبق با افکار متصوفه دانسته و برخی پژوهشگران نیز او را از مهمترین شاعران صوفی زمان خود به شمار آوردهاند. در آثار او تأثیر عمیق مثنوی معنوی مولانا آشکار است؛ چنانکه گاه به تقلید از آن شعر سروده یا ابیاتی از مثنوی را نقل کرده است.
وی در اشعار خود تخلصهای «غلام قادر»، «قادر حکمت» و «بلخی» را به کار میبرد. همهٔ آثار او منظوم است و بیشتر در قالب مثنوی سروده شدهاند. دربارهٔ نام و شمار آثار او اختلاف نظر وجود دارد. از جمله آثاری که در منابع مختلف به او نسبت داده شده میتوان به اینها اشاره کرد: اسرار التوحید، ینابیع الحکم، کنز/کنوز العارفین، گلشن اسرار، شمس رخشان، شموس الانوار، سنوحات الهیه، الهامات ربانیه و دیوان اشعار.
پژوهشگران شمار ابیات این آثار را متفاوت گزارش کردهاند. برای نمونه، تعداد ابیات ینابیع الحکم میان حدود ۱۱۰۰۰ تا ۱۲۰۷۱ بیت و شمار ابیات دیوان میان ۳۳۸۰ تا ۳۴۰۸ بیت ذکر شده است. در مجموع، آثار منظوم او را حدود ۳۳۵۹۸ بیت دانستهاند.
دیوان عبدالقادر بلخی مجموعهای از منظومههای عرفانی است که افزون بر قصیده، قالبهای شعری گوناگونی را دربر میگیرد. شاعر در این دیوان چندان پایبند وزن و قافیهٔ دقیق نیست و در برخی منظومهها خطاهای وزنی دیده میشود؛ با این حال، هدف اصلی او بیان مفاهیم عرفانی و ارشاد مخاطب بوده است. موضوعات دیوان شامل توحید، نعت پیامبر و اهلبیت، پندهای عرفانی و گاه اشعار غنایی مانند بهاریه، حسرت وطن و توصیف حالات درونی شاعر است.
تمام آثار او به زبان ترکی ترجمه شده و در دسترس است. همچنین نسخههای خطی آثار وی در کتابخانههای آثار قلمی سلیمانیه و ملت در استانبول نگهداری میشود. دیوان او نیز در ایران در سال ۱۳۹۶ هجری خورشیدی با تصحیح انتقادی منتشر شده است.
از ویژگیهای سبکی آثار او میتوان به تکرار آگاهانهٔ مضامین، کاربرد واژگان مترادف در یک مصراع، سادگی بیان، بهرهگیری گسترده از تشبیه و تلمیح به آیات قرآن و داستانهای قرآنی و تاریخی اشاره کرد. شاعر گاه به نقد خویش میپردازد و گاه خود را میستاید.
سید عبدالقادر بلخی عارفی جامعالاطراف، شاعری متصوف و مرشدی اثرگذار بود که میان سلوک عملی، شعر عرفانی و ارشاد طریقتی پیوندی استوار برقرار کرد. زندگی و آثار او بازتابی از تداوم سنت عرفانی بلخ در آناتولی و استانبول در سدههای نوزدهم و بیستم میلادی است؛ سنتی که از خانقاههای بلخ آغاز شد و در درگاه شیخ مراد بخاری در استانبول تداوم یافت.
او در سه سال پایانی عمر به حالتی از استغراق و جذب الهی رسید و کمتر با دیگران سخن میگفت؛ حالتی که در منابع به غلبهٔ عشق الهی تعبیر شده است.
سرانجام سید عبدالقادر بلخی در ۲۵ حوت/اسفند سال ۱۳۰۲ هجری خورشیدی، در ۸۴ سالگی درگذشت. نماز جنازهٔ او در مسجد ابوایوب انصاری در استانبول برگزار شد و پیکرش در مقبرهٔ درگاه شیخ مراد بخاری به خاک سپرده شد.
