محمد رحیم الهام در سال ۱۳۱۰ هجری خورشیدی در شهر کابل در خانوادهای فرهنگی به دنیا آمد. محیط خانواده و آموزشهای اولیه نزد عالمان و روحانیون، از جمله کاکایش حاجی محمد صدرالدین معروف به «حاجی ملا»، او را با ادبیات، فقه، الهیات و علوم ادبی و اجتماعی آشنا کرد و علاقهٔ او به دانش و پژوهش از همان دوران شکل گرفت.
پس از سپری کردن دورهٔ آموزش مکتب، وارد دانشکدهٔ ادبیات و علوم انسانی دانشگاه کابل شد و مدرک کارشناسی خود را در رشتهٔ زبان و ادبیات فارسی دریافت کرد. او با بورسیهٔ تحصیلی به ایالات متحدهٔ امریکا رفت و از دانشگاه میشیگان مدرک فوقلیسانس زبانشناسی گرفت. سپس تحصیل ادبیات انگلیسی را در دانشگاه «ویلز» انگلستان ادامه داد و مدتی نیز در تاجیکستان به پژوهش پرداخت. پس از دریافت دکترای زبانشناسی به افغانستان بازگشت و فعالیت علمی خود را آغاز کرد.
آقای الهام بیش از چهل سال عمر پربارش را در دانشگاههای مختلف افغانستان، بهویژه دانشگاه کابل، صرف تدریس و پژوهش کرد. او در سال ۱۳۵۶ هجری خورشیدی برای تدریس زبان و ادبیات فارسی به دانشکدهٔ اومها در ایالات متحده دعوت شد و به عنوان یکی از پایهگذاران علم زبانشناسی نوین در افغانستان شناخته شد.
در عرصهٔ پژوهش، الهام آثار ارزشمند و متنوعی در حوزههای زبانشناسی، ادبیات، فلسفه، زیباییشناسی و جامعهشناسی پدید آورد. بیش از دوصد اثر منتشر و منتشرنشده از او باقی مانده است که بسیاری از آنها منابع اصلی پژوهشگران زبان و ادبیات در افغانستان هستند. از آثار برجستهٔ او میتوان به «روش جدید در تحقیق دستور زبان دری»، «تیوری نحو»، «تیوریهای ادبی و نقد ادبی»، «بحثهایی در علم زبان»، «مقدمهای بر دستور زبان»، «د پشتو گرامر» (ترجمه) و مجموعه شعر «دشت» اشاره کرد. مقالات علمی او در مجلات ادب، کابل، عرفان، وژمه و ژوندون منتشر شده و موضوعاتی مانند منشأ زبان، ساختار و دستور زبانهای ایرانی، سبکشناسی شعر فارسی، پیوند زبان و اندیشه و تحلیل تطبیقی ادبی را دربر میگیرد.
الهام در کنار پژوهشهای علمی، در نهادها و مطبوعات فرهنگی نیز فعالیت گسترده داشت. او مسئول بخش ادبیات فارسی دانشگاه کابل، مترجم خبرگزاری باختر، رئیس موسسهٔ زبانشناسی افغانستان، رئیس کمیسیون انسجام تحقیقات زبان و ادبیات در اکادمی علوم و عضو دارالانشاء کمیسیون تحقیقات زبان بود. همچنین سالها در رادیو کابل به عنوان نویسنده و مجری برنامههای فرهنگی فعالیت کرد و چهرهای شناختهشده در عرصهٔ مطبوعات بود.
آقای الهام علاوه بر مقام علمی، به روحیهٔ آزاداندیش، شوخطبع و قلندروار مشهور بود و روابط صمیمانه و خاطرات شیرینی با دوستان و شاگردان خود برجای گذاشت. در دهه هفتاد، ناگزیر به ترک وطن شد و ابتدا به پاکستان رفت، اما به دلیل انتقاد از سیاستهای آن کشور علیه افغانستان، اخراج شد و در سال ۱۳۷۹ هجری خورشیدی به ایالات متحده مهاجرت کرد و تا پایان عمر به تدریس و پژوهش ادامه داد.
محمد رحیم الهام چندین بار جوایز ادبی دریافت کرد و مجموعههایی از شعرهای او به زبانهای فارسی و پشتو منتشر شده است. سرانجام، این چهرهٔ برجسته فرهنگ و دانش افغانستان در ۱۴ حمل/فروردین سال ۱۳۸۲ هجری خورشیدی در ایالات متحده امریکا درگذشت. بنا بر وصیت او، پیکرش به کابل منتقل شد و در خاک وطن آرام گرفت.
