سعدالدین محمود بن امینالدین عبدالکریم بن یحیی شبستری، مشهور به شیخ محمود شبستری، از عارفان و شاعران برجسته سده هشتم هجری قمری است. وی به احتمال قوی در نیمه دوم قرن هفتم هجری، در روستاری شبستر در نزدیکی تبریز زاده شد. درباره سال دقیق تولد او اختلاف نظر وجود دارد، اما سال ۶۸۷ هجری قمری در منابع متأخر بیشتر ذکر شده است. لقب او «سعدالدین» بوده و در برخی منابع از وی با لقب «نجمالدین» نیز یاد شده است.
اطلاعات موجود درباره زندگی شخصی شبستری اندک و گاه متعارض است. او در علوم معقول و منقول به مرتبهای از جامعیت رسید و بهویژه در عرفان نظری، احاطهای عمیق بر آثار محییالدین ابنعربی، از جمله فتوحات مکیه و فصوصالحکم، داشت. در برخی منابع، فردی به نام امینالدین بهعنوان استاد وی معرفی شده که بیشتر پژوهشگران او را امینالدین حاج بُلَه یا امینالدین عبدالسلام بن سهلان خنجی دانستهاند. همچنین از بهاءالدین یعقوب تبریزی بهعنوان یکی دیگر از استادان احتمالی او یاد شده است.
درباره سفرهای شبستری گزارشهای متفاوتی وجود دارد. برخی منابع از سفر او به سرزمینهایی چون مصر، شام، حجاز، بغداد، یمن، اندلس و قفقاز سخن گفتهاند، در حالی که گروهی دیگر بر این باورند که وی بیشتر عمر خود را در تبریز سپری کرده است. در پارهای از منابع آمده است که او مدتی در کرمان اقامت داشته، در همانجا ازدواج کرده و صاحب فرزند شده و نسل او در آن دیار به طایفهای معروف به «خواجگان» شهرت یافته است، هرچند برخی پژوهشگران معاصر این ادعا را نپذیرفته و معتقدند شبستری فرزندی نداشته است.
شیخ محمود شبستری از نظر فکری، چهرهای شاخص در عرفان نظری بهشمار میآید و مهمترین و مشهورترین اثر او مثنوی «گلشن راز» است که جایگاه ممتاز در تاریخ عرفان اسلامی و ادبیات فارسی دارد. این اثر در حدود هزار بیت سروده شده و حاوی بیان فشرده و منسجمی از مباحث بنیادین عرفان نظری، بهویژه در چارچوب اندیشه ابنعربی، است. شبستری این مثنوی را در پاسخ به پرسشهای عرفانی امیر حسینی هروی سرود و آن را در سال ۷۱۷ هجری قمری به نظم درآورد. گلشن راز به سبب ایجاز، عمق مفهومی و زبان روان، همواره مورد توجه عارفان، فلاسفه و شارحان قرار گرفته و بارها به زبانهای گوناگون ترجمه و شرح شده است.
آثار منسوب به شبستری شامل منظوم و منثور است، اما در صحت انتساب برخی از آنها اختلاف نظر وجود دارد. گلشن راز اثری مسلمالانتساب به اوست، در حالی که آثاری چون سعادتنامه، حقالیقین و مرآتالمحققین محل بحث میان پژوهشگران بودهاند. سعادتنامه اثر کلامی ـ عرفانی با رویکرد شریعتمدارانه است که از نظر سبک و محتوا تفاوت محسوسی با گلشن راز دارد و همین امر سبب تردیدهایی در انتساب آن به شبستری شده است. با این حال، برخی محققان با استناد به قراین تاریخی و محتوایی، تأثیرپذیری شبستری از مکتب ابنعربی را در هر دو اثر محتمل دانستهاند.
در مورد زمان وفات شیخ محمود شبستری نیز اختلاف وجود دارد. بیشتر تذکرهنویسان، سال درگذشت او را میان ۷۱۸ تا ۷۲۰ هجری قمری ذکر کردهاند و سال ۷۲۰، که بر سنگ مزار او در شبستر نیز ثبت شده، مشهورتر و پذیرفتهتر است. با این حال، برخی شواهد تاریخی احتمال ادامه حیات او تا سالهای پس از آن را مطرح کردهاند. مقبره وی در شبستر، در کنار آرامگاه استادش بهاءالدین یعقوب، همچنان باقی است و از دیرباز زیارتگاه اهل عرفان و ادب بوده است.
