منصور بن حسین حلاج، معروف به حلاج، از عارفان و صوفیان برجسته سده سوم هجری قمری است؛ پدرش حسین پیشه پنبهزنی داشت و از همینرو به «حلاج» شهرت یافت، و گفتهاند که جد او زرتشتی بود که به اسلام گروید. منصور در سال ۲۴۴ هجری قمری در روستای تور از توابع شهرستان بیضاء استان فارس، در ایران امروزی دیده به جهان گشود.
دوران کودکی را در شوشتر و سپس واسط گذراند و در همانجا به دارالحفاظ راه یافت و علوم مقدماتی دینی را فراگرفت و تا دوازدهسالگی حافظ کامل قرآن شد. در ادامه نزد سهل بن عبدالله شوشتری به سلوک عرفانی روی آورد و نخستین گامهای جدی در مسیر تصوف را برداشت.
در جوانی به بغداد رفت و نزد عمرو بن عثمان مکی به شاگردی پرداخت و سپس در حلقه درس جنید بغدادی حضور یافت. این دوره را میتوان مرحله تکامل فکری و عرفانی او دانست، هرچند بعدها از روش محتاطانه استادان خود فاصله گرفت و مسیر مستقل خویش را پیگیری کرد.
حلاج به عرفان عملی و تجربههای شهودی گرایش یافت و با بیان شطحیات، بهویژه عبارت مشهور «انا الحق»، دیدگاه خاص خود را درباره فنا فیالله و وحدت وجود ابراز کرد. این بیان جسورانه، او را به چهرهای متفاوت و بحثبرانگیز در میان صوفیان و فقیهان بدل ساخت.
از او آثار متعددی به زبان عربی برجای مانده است که مهمترین آنها «طواسین»، «الهیاکل»، «الکبریت الاحمر»، «نورالاصل» و «بستان المعرفة» و نیز دیوان اشعار اوست. در این آثار، تجربههای عرفانی، تأملات فلسفی و بیانهای رمزی و شطحآمیز او بهخوبی بازتاب یافته است.
او در طول زندگی سفرهای گستردهای به سرزمینهایی چون هند، ماوراءالنهر، آسیای میانه و چین انجام داد و در این سفرها به تبلیغ اندیشههای عرفانی خود پرداخت و پیروان بسیاری یافت. همچنین با حضور فعال در میان مردم، تلاش میکرد مفاهیم پیچیده عرفانی را به زبان ساده بیان کند.
از مهمترین دستآوردهای او، گسترش بیان جسورانه تجربههای عرفانی و وارد کردن مفاهیم عمیق سلوکی به عرصه عمومی بود؛ امری که اگرچه موجب محبوبیت او در میان عوام شد، اما حساسیت و مخالفت شدید عالمان دینی و دستگاه خلافت عباسی را نیز برانگیخت.
با شدت گرفتن مخالفتها، حلاج دستگیر و زندانی شد و حدود هفت سال در زندان به سر برد؛ در این مدت نیز به نگارش و تبیین اندیشههای عرفانی خود ادامه داد. سرانجام، منصور بن حسین حلاج در ۱۱ حمل ۲۷۶ هجری خورشیدی (۲۴ رجب ۳۰۹ هجری قمری) در بغداد به دستور خلیفه عباسی پس از تحمل شکنجههای شدید اعدام شد؛ پیکرش سوزانده شد و خاکستر او در رود دجله ریخته شد.
پس از مرگ، حلاج به عنوان نماد ایستادگی بر سر عقیده و یکی از بزرگترین عارفان تاریخ اسلام شناخته شد و الهامبخش بسیاری از شاعران و عارفان پس از خود، از جمله عطار، مولانا، سنایی و حافظ گردید که در آثارشان به او پرداختهاند و از اندیشه و سرنوشتش الهام گرفتهاند.
