نجیب مایل هروی در ۱۱ دلو/بهمن سال ۱۳۲۹ هجری خورشیدی در شهر هرات متولد شد. در کودکی و در حدود سال ۱۳۳۳ هجری خورشیدی به همراه خانواده از هرات به کابل مهاجرت کرد. پس از آن وارد دبیرستان سید جمالالدین شد. در دوران دبیرستان، به دلیل علاقه شدید به تحصیل، در دو صنف مختلف آموزش دید و موفق به دریافت دیپلم در زمانی کوتاهتر از همسن و سالهای خود گردید.
در دوران مکتب، دو مقاله به نامهای «سوارک» و «فرزانۀ فرزانگان» نگاشت که در روزنامه «انیس» به چاپ رسید. این مقالات توجه پدرش، استاد رضا مایل هروی را جلب کرد و وی از او خواست که به کار در انجمن تاریخ کابل بپردازد. مایل هروی در همان زمان به عنوان نویسنده و پژوهشگر در مجله «آریانا» مشغول به کار شد.
در سالهای ۱۳۴۷ و ۱۳۴۸ هجری خورشیدی، مایل هروی دو مقاله دیگر نیز به نگارش درآورد که یکی تحت عنوان «اندیشههای عرفانیِ پیر هرات» و دیگری با عنوان «نسخهای از دیوان حافظ شیرازی» بود. این مقالات در مجله «عرفان» که وابسته به وزارت معارف بود، به چاپ رسید. مقالات مذکور باعث شد که دکتر پرویز ناتل خانلری از استاد رضا مایل هروی درخواست کند تا او را برای ادامه تحصیل به ایران بفرستد. بدین ترتیب، نجیب مایل هروی به ایران رفت و پس از گذراندن دوران تحصیل در دانشگاه فردوسی مشهد، موفق به دریافت کارشناسی در رشته زبانشناسی شد.
در سال ۱۳۵۸ هجری خورشیدی، نجیب مایل هروی به عنوان فهرستنویس نُسخ خطی کتابخانۀ آستان قدس رضوی مشغول به کار شد و جلد نهم نُسخ خطی این کتابخانه را به رشته تحریر درآورد که در سال ۱۳۵۹ هجری خورشیدی منتشر شد. وی همچنین در همین دوران به پژوهش و تصحیح متون فارسی اشتغال داشت و آثار تحقیقاتی متعددی از جمله «نزهة الارواح» امیر حسینی غوری هروی و «اوصاف الاشراف» خواجه نصیرالدین طوسی را منتشر کرد.
در سال ۱۳۶۰ هجری خورشیدی، نجیب مایل هروی به دعوت بنیاد پژوهشهای اسلامی وابسته به آستان قدس رضوی، گروهی برای نقد و تصحیح متون تأسیس کرد و به تدریس در آن گروه مشغول شد. او همچنین در حوزه نسخهشناسی و متنشناسی آثار زیادی منتشر کرده است. از مهمترین آثار ایشان میتوان به کتاب «نقد و تصحیح متون» (۱۳۷۰) و «کتابآرایی در تمدن اسلامی» اشاره کرد. این کتابها به دلیل جایگاه ویژهای که در شناخت متون خطی دارند، در ایران و خارج از ایران مورد توجه قرار گرفتند.
مایل هروی در سالهای بعد نیز در تدوین مدخلهای عرفانی دائرةالمعارف بزرگ اسلامی فعالیت داشت و تا جلد یازدهم این مدخلها را به نگارش درآورد. در کنار فعالیتهای پژوهشی، نجیب مایل هروی بیش از ۴۰ مجلد کتاب و ۲۵۰ مقاله منتشر کرد که از جمله آثار ارزشمند ایشان در زمینه تاریخ ادبیات و نسخهشناسی به شمار میروند.
در حال حاضر، نجیب مایل هروی به عنوان یکی از شخصیتهای برجسته فرهنگی و پژوهشی، همچنان در زمینههای مختلف علمی و پژوهشی فعالیت دارد و عضو هیأت علمی برخی از مجلات و طرحهای فرهنگی میباشد. وی علاوه بر این، به عنوان یک شخصیت فرهنگی برجسته، تأثیر زیادی در معرفی آثار ادبی فارسی و تاریخچه تمدن اسلامی به جهانیان گذاشته است.
نجیب مایل هروی برنده جایزه ادبی-تاریخی بنیاد محمود افشار یزدی در مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی در سال ۱۳۸۶ هجری خورشیدی شد. این جایزه به پاس یک عمر دستاورد در خدمت به تاریخ و زبان فارسی به وی اهدا گردید. همچنین کتاب “این برگهای پیر” بهعنوان اثر برگزیده همایش حامیان نسخ خطی کتابخانه مجلس شورای اسلامی ایران شناخته شده است.
آثار نجیب مایل هروی شامل مجموعهای گسترده از تحقیقات و تصحیح متون در زمینه تصوف، فلسفه اسلامی و نسخهشناسی است. از جمله مهمترین آثار او میتوان به “برگ بیبرگی: یادنامه استاد رضا مایل”, “این برگهای پیر: مجموعه بیست اثر چاپنشده فارسی از قلمرو تصوف”, و “پیر بیابانکی: پژوهشی در نقد آرا و آثار سمنانی” اشاره کرد. وی همچنین در تصحیح و نقد متون معتبر اسلامی فعالیتهای چشمگیری داشته است که از جمله آنها میتوان به “شرح فصوص الحکم اکبر محیی الدین ابن عربی” و “شرح مثنوی مولوی موسوم به مخزن الاسرار ولی محمد اکبرآبادی” اشاره کرد. علاوه بر این، مایل هروی دهها مقاله در زمینه شاعران و ادیبان نوشته و در آثار مختلفی مانند “معارف سلطان ولد” و “تاریخ و زبان افغانستان” مشارکت داشته است. در کنار اینها، کتابهای متعددی در زمینه نسخهشناسی و تصحیح متون به چاپ رسانده است، از جمله “تاریخ نسخهپردازی و تصحیح انتقادی نسخههای خطی” و “سماع نامههای فارسی”. آثار مایل هروی در حفظ و ترویج فرهنگ فارسی و تصوف اسلامی سهم بسزایی داشته است.
