حمزه بن عبدالله خارجی، معروف به حمزه سیستانی، شخصیتی برجسته در تاریخ سیستان است که در دوران خلافت هارونالرشید، در اواخر قرن دوم هجری، علیه سلطه عباسیان قیام کرد. قیام او و مدتزمان حکمرانیاش بر بخشهایی از خراسان در تاریخ ثبت شده و روایتهایی از مقاومت شدید و پیروزیهای او در برابر نیروهای حکومتی وجود دارد.
او در ناحیهای به نام «رَوِن وَجول» در نزدیکی بُست متولد شده است. از نظر نسبشناسی، او خود را به زوِ طهماسب، قهرمان اساطیری خراسان و پادشاهان کیانی، میرساند. پدر او که در منابع مختلف با نامهای متفاوتی چون «آذرک» و «اترک» ذکر شده، در آغاز زردشتی بود و پس از پذیرش اسلام، نام «عبدالله» را برگزید.
حمزه از خوارج و از شاگردان عبدالکریم عجرد بلخی بود، در سال ۱۸۱ هجری علیه حاکمیت عباسیان در سیستان و دیگر نواحی خراسان قیام کرد. او ابتدا با عاملان عباسی در خراسان و سپس با فرقههای مختلف خوارج وارد نبرد شد و در جنگهای متعدد پیروزیهای چشمگیری به دست آورد. حمزه خود را «امیرالمؤمنین» نامید و حتی قلمرویی گسترده از سیستان تا فارس و از خراسان تا دریای عمان را تحت کنترل خود درآورد.
به عنوان یک رهبر نظامی و سیاسی، حمزه توانست زمام امور را در دست گیرد و مردم سیستان را از پرداخت مالیات به بغداد بازدارد. او بارها با نیروهای عباسی و فرماندهانشان درگیر شد و چندین بار بر سیستان و مناطق اطراف حمله کرد. در برخی گزارشها از رفتارهای خشن و کشتارهای گسترده او یاد شده است، بهویژه هنگام سرکوب مقاومتهای محلی.
در نهایت، پس از چندین نبرد، حمزه با شکستهایی مواجه شد. نیروهای عباسی، بهویژه به فرماندهی علی بن عیسی بن ماهان، توانستند او را شکست دهند و حمزه ناچار به عقبنشینی شد. با وجود این، او همچنان به عنوان شخصیتی مقاوم شناخته میشود که تا پایان عمر در برابر سلطه عباسیان ایستادگی کرد.
حمزه پس از سالها مقاومت، سرانجام به سیستان بازگشت و در سال ۲۱۳ هجری درگذشت. او نه تنها در تاریخ سیستان، بلکه در تاریخ مبارزات خوارج علیه خلافت عباسی جایگاهی ویژه دارد.
