زینالدین سید اسماعیل جرجانی (متولد ۴۳۴ –وفات ۵۳۱ هجری قمری) پزشک و دانشمند برجسته خراسان در سده ششم هجری بود که بیشتر زندگی علمی خود را در خراسان، به ویژه نیشابور و جرجان، سپری کرد. او تحصیلات پزشکی خود را در خراسان آغاز کرد و برخی منابع او را شاگرد ابن ابیصادق نیشابوری، از شاگردان مکتب ابن سینا، دانستهاند. جرجانی بهطور گسترده از آثار پزشکان یونانی و اسلامی پیش از خود، از جمله بقراط، جالینوس، محمد زکریای رازی و ابن سینا بهره برد و همزمان با نقل نظریات پیشینیان، به تحلیل، نقد و تکمیل آنها نیز پرداخت، که این رویکرد تحلیلی او را به یکی از پیشگامان اندیشه آزمایشگاهی در پزشکی خراسانی تبدیل کرد.
در سال ۵۰۴ هجری قمری، جرجانی به خوارزم سفر کرد و در دربار قطبالدین محمد، فرمانروای خوارزمشاهی، به عنوان پزشک درباری فعالیت کرد. در این دوران مهمترین اثر خود، ذخیره خوارزمشاهی، را به زبان فارسی تالیف و به شاه تقدیم نمود. این دانشنامه جامع پزشکی شامل نه کتاب اصلی بود و بعدها کتاب دهمی با عنوان قرابادین به آن افزوده شد. ذخیره خوارزمشاهی مباحثی چون تشریح، فیزیولوژی، بهداشت، تشخیص بیماریها، تبها، بیماریهای اندامها، جراحی، بیماریهای پوستی، سمشناسی و داروشناسی را دربر میگیرد و اهمیت آن در آن است که برخلاف سنت رایج، به زبان فارسی نوشته شد. این اقدام جرجانی باعث تثبیت زبان فارسی بهعنوان زبان کارآمد برای بیان مفاهیم علمی و پزشکی گردید و دسترسی فارسیزبانان به دانش پزشکی را آسانتر کرد.
علاوه بر پزشکی و داروشناسی، جرجانی در حوزههای اخلاق و فلسفه نیز آثاری نگاشت که برخی از آنها شامل الرساله المنبه، تدبیر الیوم و اللیله، فی القیاس و کتاب فی الرد الفلسفه هستند. روش علمی او بر مشاهده نظاممند علایم، بررسی نمونههای بدنی مانند ادرار و خون و تشخیص دقیق بیماریها مبتنی بود و همین رویکرد، باعث شد آثار او تا قرنها در مدارس پزشکی خراسان و جهان اسلام تدریس شوند و به زبانهای عربی و عبری نیز ترجمه شوند.
جرجانی همچنین در تکمیل نظریه تصالب اعصاب بینایی نقش داشت؛ نظریهای که ابتدا توسط ابن هیثم مطرح شده بود و جرجانی در قرن ششم هجری قمری آن را تکمیل کرد. به پاس خدمات علمی او، روز تولد جرجانی، سیام حمل/فروردین، به عنوان «روز علوم آزمایشگاهی» نامگذاری شده است. با توجه به تحصیل و فعالیت گسترده او در خراسان و نگارش آثار پزشکی فارسی و خوارزمشاهی، جرجانی یکی از برجستهترین چهرههای طب سنتی و پزشکی خراسان در سدههای میانه بهشمار میرود و میراث علمی او تا امروز مورد احترام است.
