ابوبکر محمد بن زکریای رازی، مشهور به زکریای رازی، در شعبان ۲۵۱ هجری قمری در ری به دنیا آمد و تا پایان عمر در همان شهر زندگی کرد. وی یکی از بزرگترین پزشکان، فیلسوفان و کیمیاگران خراسان در سدههای میانه بود. دوران کودکی و جوانی او در ری سپری شد و در جوانی علاوه بر موسیقی و شعر، به کیمیاگری روی آورد. در ادامه تحصیلات خود برای یادگیری علم پزشکی به بغداد سفر کرد و مدتی در بیمارستانهای این شهر به تحصیل و فعالیت پرداخت. پس از بازگشت به ری، ریاست بیمارستان شهر را بر عهده گرفت و تا پایان عمر به درمان بیماران مشغول بود. رازی در سالهای پایانی عمر نابینا شد که علت آن را کار زیاد با مواد شیمیایی میدانند.
رازی در تفکر فلسفی و دینی خود بر عقل و تجربه تاکید داشت و بسیاری از باورهای دینی و متافیزیکی زمان خود را نقد میکرد. او معتقد بود انسانها با استفاده از عقل و تجربه میتوانند به معرفت برسند و نیازی به وحی و نبوت برای هدایت ندارند. بر اساس دیدگاه او، پیروی کورکورانه از دینها و رهبران دینی میتواند موجب نزاع، جنگ و هلاکت انسانها شود. آثار فلسفی او نشاندهنده نگرش عقلگرایانه و تجربهگرایانه است و پایههای فلسفه خراسانی، هندی و بابلی در آن دیده میشود. رازی بر این باور بود که همه انسانها از قدرت عقل برخوردارند و هیچ انسانی بر دیگری برتری فطری ندارد، بلکه تفاوتها ناشی از تربیت و پرورش استعدادهاست.
در حوزه پزشکی، رازی نخستین کسی بود که بیماریهای آبله و سرخک را از یکدیگر تمیز داد و نشانهها، مراقبتها و درمان آنها را تشریح کرد. او بر درمان با خوراک سالم و داروهای طبیعی تاکید داشت و در صورت لزوم از داروهای ترکیبی استفاده میکرد. رازی تجربه و آزمایش علمی را در تشخیص و درمان بیماریها پایهگذاری کرد و استفاده از داروهای سمی و آزمایششده برای درمان بیماران از ویژگیهای منحصر به فرد پزشکی او بود.
در شیمی و داروسازی، رازی روشهای تقطیر و استخراج مواد شیمیایی را توسعه داد و استفادههای پزشکی از آنها را گسترش داد. او اسید سولفوریک و اسید کلریدریک را فراهم کرد و داروهای آلکالوییدی تولید کرد. همچنین پایههای شیمی نوین در آثار او دیده میشود. هرچند او کاشف الکل نبود، اما روشهای تقطیر و کاربردهای پزشکی آن را بهبود بخشید و به توسعه داروسازی کمک کرد.
رازی در فلسفه و کیهانشناسی نیز فعالیت داشت و به پنج اصل قدیم شامل خالق، نفس کلی، ماده مطلق، مکان مطلق و زمان مطلق باور داشت. او جهان را محل تجربه شر و خیر میدانست و معتقد بود وجود شر ناشی از عدم کمال جهان است. رازی کیمیا را بخشی جداییناپذیر از فلسفه میدانست و معتقد بود که عقل انسان بدون نیاز به وحی میتواند حقیقت و نظم عالم را درک کند. او در فلسفه اخلاق، لذت و رنج را موضوعات وجودی میدانست و معتقد بود تنها از طریق فلسفه و عقل میتوان انسان را از رنج و تیرگیهای عالم رها ساخت.
از مهمترین آثار رازی میتوان به الحاوی، کتاب آبله و سرخک، و کتاب منافعالاغذیه و مضارها اشاره کرد. آثار او شامل بیش از دویست کتاب و رساله در پزشکی، شیمی، فلسفه، الهیات و نجوم است که برای قرنها مرجع علمی پژوهشگران بودهاند. وی همچنین اولین پزشکی بود که تجربیات خود را بر روی داروها و جانوران آزمایش میکرد و نتایج را ثبت و تحلیل مینمود.
رازی مردی خوشخو، مهربان و دلسوز بود و توجه ویژهای به بیماران، به خصوص فقرا و نیازمندان داشت. او عدالت و دقت در طبابت را سرلوحه کار خود قرار میداد و با کسانی که خود را پزشک میخواندند اما فاقد دانش واقعی بودند، مخالفت میکرد. روحیه پژوهشگر، عقلگرا و تجربهگرای او باعث شد که آثارش تا قرنها برای پزشکان و دانشمندان الهامبخش باشد.
روز تولد او، ۵ سنبله/شهریور، به عنوان روز داروساز نامگذاری شده است. میراث علمی زکریای رازی شامل دستاوردهای بزرگ در پزشکی، شیمی، فلسفه و داروسازی است و تا امروز برای پژوهشگران و علاقهمندان به تاریخ علم ارزشمند و مرجع است.
