امانالله حیدرزاد، نقاش، مجسمهساز برجسته و از پیشگامان هنرهای تجسمی معاصر افغانستان، به جاویدانگان پیوست. امانالله حیدرزاد در سال ۱۳۱۸ هجری خورشیدی در کابل چشم به جهان گشود. علاقه و استعداد هنری او از سالهای نخست کودکی آشکار بود. به روایت خود او، در کودکی با ابزارهای ابتدایی و مواد سادهای چون خاک و گل، پیکرههایی ابتدایی میساخت و با ترسیم چهره بر اشیای روزمره، حس زیباییشناسی و خلاقیت خود را بروز میداد. این تجربههای کودکانه، زیربنای مسیری شد که بعدها به یک کارنامه درخشان هنری انجامید.
حیدرزاد آموزش ابتدایی را در لیسه حبیبیه کابل به پایان رساند. استعداد کمنظیر او در هنر، توجه محافل فرهنگی و هنری را جلب کرد و سرانجام زمینه ادامه تحصیل در خارج از کشور برایش فراهم شد.
او در سال ۱۳۳۹ هجری خورشیدی به ایتالیا رفت و تا سال ۱۳۴۳ هجری خورشیدی در اکادمی هنرهای زیبای روم در رشته مجسمهسازی به تحصیل پرداخت. بهسبب درخشش علمی و هنری، دوره تحصیلیاش یک سال دیگر تمدید شد. سپس در سالهای ۱۳۴۳–۱۳۴۴ هجری خورشیدی در انستیتیوت هنرهای زیبای کارارا، شهر نامدار پیکرتراشی مرمر، آموزشهای تخصصیتری در زمینه مجسمهسازی، کندن کاری و کار با سنگ فراگرفت.
علاوه بر این، او در Scuola dell’Arte della Medaglia (مکتب هنر مدالسازی وابسته به ضرابخانه روم) آموزش دید و بعدها این دانش را در طراحی مدالها و نشانهای رسمی بهکار گرفت.
پس از فراغت از تحصیل، حیدرزاد به افغانستان بازگشت و تدریس را در مکتب صنایع آغاز کرد. تجربه آموزشی و تماس نزدیک با هنرجویان، او را به این باور رساند که هنرهای تجسمی کشور نیازمند یک نهاد علمی و دانشگاهی است.
با وجود محدودیتهای اجتماعی، دیدگاههای سنتی و دشواریهای ساختاری، او با پشتکار فراوان موفق شد دیپارتمنت هنرهای زیبا را در دانشگاه کابل بنیانگذاری کند؛ دیپارتمنتی که بعدها به دانشکده هنرهای زیبا ارتقا یافت. او از بنیانگذاران، رئیس و استاد این دانشکده بود و در سالهای ۱۳۴۵ تا ۱۳۵۹ هجری خورشیدی نقش اساسی در شکلگیری آموزش اکادمیک هنرهای زیبا در افغانستان ایفا کرد.
در این سالها، نسل بزرگی از هنرمندان افغانستان زیر نظر او آموزش دیدند. از جمله شاگردان برجسته او میتوان به استاد حامد نوید، عبدالتواب وهاب، رهبر توخی و سپوژمی زریاب اشاره کرد.
پروفیسور حیدرزاد در سال ۱۳۵۰ هجری خورشیدی موفق به اخذ مدرک ماستری از دانشگاه نیویارک شد. با این حال، تحولات سیاسی سال ۱۳۵۷ هجری خورشیدی و محدودشدن فضای فرهنگی و هنری، او را ناگزیر به ترک وطن ساخت. وی بیش از چهار دهه در شهر نیویارک اقامت داشت، اما پیوند فکری و عاطفیاش با افغانستان همواره پابرجا ماند.
دامنه آثار حیدرزاد از نقشبرجستههای کوچک تا پیکرهها و یادمانهای بزرگ و تمامقد را دربر میگیرد. او از پیکرهسازان کلاسیک افغانستان بهشمار میرفت که در آثار متأخر خود، رویکرد آگاهانه به ریشههای فرهنگ شرقی و هویت بومی نشان داد.
وی عضو و فلو (Fellow) انجمن ملی مجسمهسازان ایالات متحده امریکا و نیز عضو فدراسیون بینالمللی هنر مدال (FIDEM) بود. آثار او در نمایشگاهها و مجموعههای معتبر جهانی نگهداری میشود، از جمله:
– بریتیش میوزیم، لندن
– موزیم فرانکلین مینت، فیلادلفیا
– موزیم هنر کویینز، نیویارک
– موزیم نیوآرک، نیوجرسی
– گالری ملی هنگری، بوداپست
– موزیم هنر و تاریخ، نوشاتل – سویس
– موزیم Beeld en Aan Zee، لاهه
– موزیم ملی گوته، وایمار – آلمان
– موزیمهای تخصصی هنر مدال در امریکا و اروپا
از مهمترین افتخارات او میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
– مدال طلای نمایشگاه بینالمللی هنر (۱۳۴۳ هجری خورشیدی)
– جایزه انجمن ملی پیکرهسازان امریکا (۱۳۷۰ هجری خورشیدی)
او در سالهای ۱۳۷۰–۱۳۷۱ هجری خورشیدی بهعنوان معاون رئیس انجمن پیکرهسازان امریکا فعالیت داشت و در سالهای پایانی، بهعنوان مشاور رئیسجمهور حامد کرزی در امور هنر و فرهنگ ایفای نقش کرد.
پروفیسور حیدرزاد در سالهای پایانی عمر، بارها به افغانستان سفر کرد و از طرح احیای پیکرههای بامیان حمایت نمود؛ هرچند این تلاشها به نتیجه عملی نرسید. او در نظر داشت یک موزیم هنر معاصر در دانشگاه کابل تأسیس کند و تمامی آثار خود را به آن اهدا نماید.
درگذشت او، ضایعهای بزرگ برای فرهنگ، هنر و آموزش عالی افغانستان بود. نام پروفیسور امانالله حیدرزاد بهعنوان معمار نهاد هنرهای زیبا در افغانستان در تاریخ این سرزمین ماندگار خواهد بود.
خانهٔ مولانا، درگذشت پروفیسور امان الله حیدرزاد را به خانواده وی و جامعه فرهنگی و هنری افغانستان تسلیت میگوید.
روحش شاد، یادش انوشه باد!
