سردار محمد رحیم ضیایی، متخلص به شیون کابلی، در سال ۱۲۷۴ هجری خورشیدی در شهر کابل دیده به جهان گشود. او از دوران کودکی تا جوانی تحت تربیت مستقیم بیبی حلیمه، مشهور به «بوبو جان»، همسر امیر عبدالرحمن، قرار داشت. این پرورش درباری، همراه با محیط فرهنگی و علمی، نقش مهمی در شکلگیری شخصیت فکری و هنری او ایفا کرد. وی آموزش رسمی را در مکتب حبیبیه کابل به پایان رساند و همزمان زبانهای انگلیسی، هندی، ترکی و عربی را فرا گرفت. از همان سالهای جوانی به مطالعهٔ آثار بزرگان ادب فارسی پرداخت و علاقهای عمیق به شعر و نویسندگی در او پدید آمد.
شیون کابلی در شعر و ادب بیش از همه از ملکالشعرا قاری عبدالله تأثیر پذیرفت. نثر او روان، استوار و کلاسیک بود و شعرش سرشار از عاطفه، وطندوستی، آزادگی و اندیشهٔ انسانی. او افزون بر شعر و نثر، در موسیقی و آوازخوانی نیز مهارت داشت و نواختن رباب و هارمونیه را بهگونهای حرفهای دنبال میکرد. باور به تجددخواهی و اصلاحات فرهنگی از ویژگیهای فکری او بود و از حامیان پیشرفت اجتماعی و آزادی زنان افغانستان بهشمار میرفت. وی میان سالهای ۱۳۰۵ تا ۱۳۰۸ هجری خورشیدی بهعنوان حاکم شهرستان امامصاحب کندز ایفای وظیفه کرد.
در زندگی شخصی، شیون کابلی در جوانی با دختر یکی از خوانین بدخشان ازدواج کرد که حاصل این ازدواج دختری به نام خدیجه بود. این دختر بعدها با نام هنری «میرمن پروین» بهعنوان نخستین آوازخوان زن و هنرمند آزاداندیش افغانستان شناخته شد. پس از سقوط دولت امانالله خان و رویدادهای سال ۱۳۰۸ هجری خورشیدی، شیون کابلی ناگزیر افغانستان را ترک کرد و مدتی در ازبکستان اقامت گزید. با بهقدرت رسیدن محمد نادر، به کشور بازگشت، اما به سبب فعالیتهای سیاسی، سخنان صریح و اشعار انتقادی، بار دیگر مورد غضب قرار گرفت و ناچار شد دوباره به اتحاد جماهیر شوروی پناه ببرد.
در سال ۱۳۱۸ هجری خورشیدی به سیبری تبعید شد و سالها را در اردوگاههای کار اجباری سپری کرد. با وجود رنجها و فشارهای سنگین، روح آزاد و اندیشهٔ انسانی او استوار باقی ماند. وی در سال ۱۳۳۲ هجری خورشیدی به مسکو منتقل شد و در انستیتوت شرقشناسی به فعالیتهای علمی و پژوهشی پرداخت. سردار محمد رحیم ضیایی (شیون کابلی) سرانجام در ۲۶ دلو/بهمن سال ۱۳۶۵ هجری خورشیدی در شهر مسکو درگذشت و پیکرش در گورستان مسلمانان شهر تفلیس به خاک سپرده شد.
شماری از استادان و پژوهشگران برجسته، از جمله خلیلالله خلیلی، محمد اکرم عثمان، شیرین مجروح و محمد نسیم اسیر، شیون کابلی را از داستانیترین، آزاداندیشترین و وطندوستترین چهرههای نهضت ادبی سدهٔ اخیر افغانستان دانستهاند.
