ابوالحسن ماوردی
۱۰۵۸-۹۷۴
ابوالحسن علی بن محمد ماوردی، فقیه، قاضی و اندیشه پرداز سیاسی سده پنجم هجری است که در بصره تولد شد و در بغداد به اوج شهرت رسید. او در روزگاری می زیست که خلافت عباسی از نگاه سیاسی رو به ضعف می رفت و قدرت های نظامی و امیران محلی در کنار خلیفه، سهم بزرگ در اداره دولت یافته بودند. از همین رو، ذهن ماوردی بیشتر از هر چیز متوجه این پرسش بود که چگونه می توان اقتدار سیاسی را در چهارچوب شریعت حفظ کرد و در عین حال واقعیت های سخت زمان را نیز نادیده نگرفت.
شهرت سیاسی ماوردی بیشتر به کتاب “الاحکام السلطانیه و الولایات الدینیه” بسته است؛ اثری که می توان آن را از نخستین نوشته های منظم در فقه سیاسی اسلامی دانست. او در این کتاب از عقد امامت، شرایط خلیفه، وزارت، امارت، قضا، مظالم، حسبه، مالیات، جهاد و دیگر نهاد های دولت سخن می گوید و می کوشد برای هر بخش، جایگاه حقوقی و دینی آن را روشن سازد. اهمیت کتاب در آن است که دولت را نه به مثابه نیروی صرف، بلکه به عنوان نهادی برای پاسداری از دین، برقراری عدالت و حفظ مصلحت عامه تعریف می کند.
در اندیشه ماوردی، وجود امام یا خلیفه برای جامعه اسلامی یک ضرورت است؛ زیرا بدون آن، امنیت مردم و انتظام امور عامه دچار آشوب می شود. او برای حاکم شرایطی چون عدالت، دانش دینی، سلامت عقل و جسم، توانایی تدبیر و شجاعت را لازم می داند و بدین سان نشان می دهد که حکومت از نظر او تنها میراث یا غلبه نیست، بلکه مسئولیتی سنگین و مشروط به اهلیت است. با این همه، ماوردی در کنار آرمان، به واقعیت نیز نظر دارد و می فهمد که دوام دولت گاهی به سازش میان اقتدار دینی و قدرت عملی نیاز پیدا می کند.
نکته مهم در دیدگاه ماوردی آن است که وی می خواهد شکاف میان خلافت و سلطنت را مهار کند. او از یک سو مقام خلیفه را به عنوان جانشین در حفظ دین و سیاست ملت بلند می گیرد و از سوی دیگر، برای وزیران، امیران و والیان نیز صلاحیت های روشن تعریف می کند تا دستگاه دولت از هم نپاشد. از این جهت، اندیشه او را می توان گونه ای تلفیق میان فقه، نظم اداری و واقع گرایی سیاسی دانست؛ یعنی تلاشی برای آنکه دولت اسلامی، در عین وفاداری به اصول، در برابر آشوب زمانه نیز پابرجا بماند.
برای مطالعه بیشتر:
- ماوردی. الاحکام السلطانیه و الولایات الدینیه. قاهره: دارالحدیث.
- ماوردی. ادب الدنیا و الدین. بیروت: دارمکتبه الحیاه.
- لمبتون، ا. ک. س. دولت و حکومت در اسلام میانه. آکسفورد: انتشارات دانشگاه آکسفورد، ۱۹۸۱.
