یوسف قرضاوی
(۱۹۲۶–۲۰۲۲)
دانشمند سیاسی–دینی، عالم کلام اسلامی و فقیه برجستۀ مصری که در یکی از روستاهای نزدیک دلتای نیل به دنیا آمد و در دانشگاه الازهر به تحصیل علوم اسلامی پرداخت. او از چهرههای اثرگذار در جریانهای فکری و سیاسی جهان اسلام، و از شخصیتهای بانفوذ جنبش اخوانالمسلمین به شمار میرود. بازگشت او به مصر پس از سقوط حکومت حسنی مبارک با استقبال و بازتاب گستردهای روبهرو شد؛ تا جایی که برخی تحلیلگران آن را با بازگشت آیتالله خمینی به ایران مقایسه کردهاند.
قرضاوی اسلام را دینی سیاسی میدانست و باور داشت که جدایی سیاست از دین، نتیجهٔ نگاه محدود و تنگنظرانه برخی علماست. از دید او، فقه اسلامی توانایی هدایت تمام ابعاد زندگی اجتماعی را دارد و حیات سیاسی انسان نیز باید در چارچوب همان فقه تعریف شود. او در کتاب معروف خود «فقه سیاسی» تأکید میکند که اسلام در پی تأسیس نظامی دموکراتیک و دینی است؛ نظامی که هم رفاه فردی را تضمین کند و هم آرامش اجتماعی را برقرار سازد.
در تحلیل او، افراطگرایی مذهبی انحرافی درونی است که از دل جامعه اسلامی سر برمیآورد و سپس دیگران را نیز به ورطهٔ تندروی میکشاند. قرضاوی هشدار میدهد که بستهنگری دینی مانع دعوت غیرمسلمانان به اسلام میشود و چهرهٔ دین را مخدوش میسازد؛ از اینرو بر اعتدال، مدارا و نگاه اخلاقی به فقه پای میفشارد.
او به گفتوگو میان اسلام و سایر ادیان و تمدنها باور داشت و آن را راهی برای تقویت صلح جهانی میدانست. وی دین را عاملی اساسی برای آرامش روحی و اخلاقی انسان معاصر تلقی میکرد و تأکید داشت که یهودیان پیرو تورات، در مبانی ایمانی و اخلاقی با مسلمانان نزدیکی دارند و میتوانند بهصورت مسالمتآمیز در کنار هم زیست کنند؛ هرچند در برابر صهیونیسم سیاسی و سیاستهای سلطهجویانۀ اسرائیل موضعی تند و انتقادی داشت.
قرضاوی یکی از پرکارترین نویسندگان دینی در عصر معاصر است و بیش از ۱۲۰ اثر در زمینههای فقه، سیاست، فرهنگ، اخلاق و اندیشه اسلامی به نگارش درآورده است؛ آثاری که در جهان اسلام مخاطبان گسترده یافتند و او را به یکی از مهمترین نظریهپردازان اسلام سیاسی در روزگار ما تبدیل کردند.
برای مطالعه بیشتر:
- قرضاوی، یوسف، فقه سیاسی در اسلام: مبانی و اصول سیاست شرعی، قاهره، مکتبه وهبه، ۲۰۰۹
- بکری، ع، اندیشه و روش قرضاوی: مطالعاتی در فقه، اندیشه سیاسی و میراث فکری او، بیروت، دارالفکر عربی، ۲۰۱۴
