نخستین نشست از سلسله برنامههای «گفتوگوهای افغانستان» با محوریت بررسی «تمامیتخواهی دینی در افغانستان و منطقه» همراه با آیین رونمایی از کتاب «لااکره فیالدین: بدون استثنا»، روز جمعه ۱۱ ثور/اردیبهشت ۱۴۰۵ خورشیدی برابر با اول می ۲۰۲۶ میلادی در دفتر خانهٔ مولانا در ایالت ویرجینیای ایالات متحدهٔ امریکا برگزار شد.
در این برنامه مصطفی آکیول نویسنده کتاب و جمعی از اندیشمندان، استادان دانشگاه، پژوهشگران و شهروندان افغانستان مقیم ایالات متحده امریکا شرکت کرده بودند.
در آغاز نشست، دکتر وحید گلرانی، دبیر برنامه، با طرح این پرسش که چگونه با وجود تصریح قرآن کریم بر اصل «لا اکراه فی الدین» پدیده اجبار دینی در برخی جوامع اسلامی استمرار یافته است، چارچوب نظری بحث را ترسیم کرد و آن را مسئلهای تاریخی، سیاسی و انسانی خواند.
سپس میرویس بلخی، مسوول خانهٔ مولانا، ضمن خوشآمدگویی به اشتراککنندگان، هدف از راهاندازی سلسله «گفتوگوهای افغانستان» را ایجاد بستری برای گفتوگوی عمیق و چندبُعدی پیرامون مسائل کلان کشور عنوان کرد. او ضمن قدردانی از نوشتن کتاب « لااکره فیالدین: بدون استثنا» و سپاسگزاری از مصطفی آکیول، نویسنده آن، این اثر را کار مهم و تأملبرانگیز خواند و افزود که این کتاب میکوشد دین را بهعنوان منبع رهایی و هدایت اخلاقی – نه ابزار کنترل و اجبار- بازخوانی کند.
در ادامه، دکتر عمر شریفی، نویسنده و استاد دانشگاه، با رویکرد انسانشناختی به بررسی تحولات نقش دین در جامعه افغانستان پرداخت. او توضیح داد که اسلام در افغانستان طی دهههای اخیر از یک سنت فرهنگیِ زیسته و متنوع، به چارچوبی ایدئولوژیک و سختگیرانه تبدیل شده است. وی با اشاره به تجربههای دوره نخست تسلط طالبان، این تغییر را نشانهای از تبدیل دین به ابزار تعریف هویت اجباری دانست و تأکید کرد که در گذشته، اسلام در افغانستان بیشتر از مسیر ادبیات، عرفان و زیست جمعی تبلور مییافت تا از رهگذر قرائتهای خشک و تحمیلی.
در بخش دیگر برنامه، طارق عثمان، پژوهشگر مطالعات اسلامی با تمرکز بر تحلیل متون دینی، به نقد برداشتهای نادرست از آیات قرآن و احادیث پرداخت. او تأکید کرد که فهم درست متون دینی مستلزم درک همزمانِ سیاق قرآنی، زمینه تاریخی نزول و پیوند آن با احادیث معتبر است. وی با اشاره به برخی برداشتها درباره ارتداد و جایگاه زنان، تصریح کرد که اصل «عدم اکراه در دین» یک قاعده بنیادین است و تفسیرهای خلاف آن، ناشی از قرائتهای نادقیق و غیرتاریخی است. او همچنین بر ضرورت احیای رویکردهای علمی و اجتهادی در فهم دین تأکید کرد.
مصطفی آکیول، نویسنده و ویراستار کتاب « لااکره فیالدین: بدون استثنا»، دیدگاههای محوری این اثر را ارائه کرد. او با بررسی نمونههایی از کشورهای مختلف – از جمله افغانستان، ایران و برخی مناطق دیگر جهان اسلام – نشان داد که چگونه نهادهای حکومتی با توسل به اجبار، در صدد تنظیم رفتار دینی شهروندان برآمدهاند. وی با ارجاع به نمونههای تاریخی، از جمله جریانهای سختگیر در دوره عثمانی، خاطرنشان کرد که سنت اسلامی همواره در درون خود صداهای نیرومندی علیه اجبار دینی داشته است. به باور او، تحمیل باور دینی نهتنها به تضعیف دین و باور دینی میانجامد، بلکه ریاکاری و نارضایتی اجتماعی را نیز گسترش میدهد.
در بخش پایانی برنامه، آقای آکیول به پرسشهای شرکت کنندگان در مورد تازه ترین اثر خود پاسخ داد. این نشست با استقبال گرم شرکت کنندگان روبرو شد.
