پوروچیستا/پوروچیتا، جوانترین دختر از میان سه دختر زردشت، در روزگار گشتاسپ و عصر اسپهها در بلخ باستان دیده به جهان گشود. او از برجستهترین زنان تاریخ و فرهنگ بلخ و از شناختهشدهترین چهرههای زن آن عصر به شمار میرود. نام او در اوستا به صورت «پوروچیستا اسپنتمان» آمده و در زبان اوستایی به معنای «دارای بینش فراوان»، «پُرخِرد» و «بسیار آگاه» است.
پوروچیستا در خاندان اسپنتمان و در فضایی سرشار از دانش، خِرد و معنویت پرورش یافت. او از همان کودکی در کنار پدر با آموزههای آیین یکتاپرستی آشنا شد و به سبب دانش، هنر، خِرد و فضیلت، در میان پیروان زردشت جایگاه والا یافت. در حافظهٔ تاریخی و ادبیات اساطیری زبان فارسی، از او به عنوان الههٔ هنر و دانش نیز یاد شده است.
پوروچیستا از نزدیکترینها به زردشت و از نخستین پیروان آیین او بود که در گسترش و ترویج آموزههای یکتاپرستی نقشی برجسته ایفا کرد. در سنت زردشتی، او نماد زنِ خردمند، آگاه، بافضیلت و سرچشمهٔ اخلاق شناخته میشود؛ زنی که زندگی خود را بر بنیاد پندار نیک، گفتار نیک و کردار نیک استوار ساخت و الگویی برای زنان و مردان روزگار خود گردید.
یکی از مهمترین رویدادهای زندگی پوروچیستا، ازدواج با جاماسپ حکیم، ستارهشناس نامدار، شاگرد لقمان حکیم و از بزرگان دربار گشتاسپ، بود. اهمیت این پیوند تا آن اندازه بود که در هات پنجاهوسوم، از بخشهای گاهان اوستا، ذیل آیین شوهرداری ثبت شده است. زردشت در این بخش، پوروچیستا و جاماسپ را به زندگی بر پایهٔ خِرد، راستی، پاکی و پارسایی فرا میخواند.
پوروچیستا پس از درگذشت زردشت نیز رسالت پدر را ادامه داد و در ترویج و تبلیغ آیین یکتاپرستی نقش برجسته بر عهده گرفت و به عنوان یکی از بزرگترین مراجع این آیین شناخته شد. گزارشهای تاریخی نشان میدهد که او افزون بر فعالیتهای دینی، در عرصههای اجتماعی و سیاسی نیز حضور داشت و در سفرها و نقلمکان به سرزمینهای گوناگون اسپهها برای گسترش آموزههای زردشت نقشآفرینی کرد.
نام پوروچیستا در گاهان و فروردینیشت آمده و از او به عنوان یکی از برجستهترین زنان تاریخ باستان سرزمین ما یاد شده است. او در فرهنگ و تمدن بلخ، نماد خِرد، دانش، هنر، ایمان، اخلاق و نقش اثرگذار زنان در پاسداری و گسترش ارزشهای آیینی و انسانی به شمار میرود.
چهاردهم سرطان/تیر به نام پوروچیستای بلخی نامگذاری شده است؛ روزی برای پاسداشت بانویی که در فرهنگ و تاریخ ما نماد خِرد، اخلاق، هنر و ایمان است و یاد او با آیین یکتاپرستی پیوند پارینه دارد.
