کتاب «آخرین زنان آزاد» (The Last Free Women) نوشتهٔ ربکا بلومنستاین و دیانا کاپ، روز شنبه، ۲ عقرب/آبان سال ۱۴۰۵ (۲۴ اکتبر ۲۰۲۶)، در دفتر خانهٔ مولانا در ویرجینیای امریکا با حضور شماری از پژوهشگران، نویسندگان و فعالان فرهنگی روگشایی و نقد شد.
لیزه کیهان برنامه را با خوش‌آمدگویی به مهمانان و معرفی کتاب آغاز کرد. او ضمن معرفی نویسندگان و موضوع اثر، به روایت زندگی چهار زن جوان افغانستان پرداخت که در پی تحولات سیاسی سال ۲۰۲۱ کشور را ترک کردند و در امریکا زندگی تازه‌ای را آغاز کردند.
وحید گلرانی، پژوهشگر و استاد دانشگاه، در صحبت‌هایش به بررسی محتوای کتاب و شیوهٔ روایت تجربه‌های زنان افغانستان پرداخت. او با اشاره به وضعیت تاریخی و اجتماعی زنان افغانستان، به‌ویژه محدودیت‌های گسترده‌ای که پس از بازگشت طالبان به قدرت بر زندگی آنان تحمیل شده است، بر اهمیت ثبت و انتشار روایت‌های زنان تأکید کرد. آقای گلرانی انتشار این کتاب را رویدادی مهم و ارزشمند در بازتاب تجربه‌های زنان افغانستان دانست و آن را تلاشی در جهت مستندسازی سرگذشت زنانی خواند که تحولات سیاسی، جنگ، آوارگی و مهاجرت بر زندگی آنان تأثیر گذاشته است.
آقای گلرانی در بخش دیگر صحبتش، عنوان کتاب و شیوهٔ بازتاب برخی روایت‌ها را مورد نقد قرار داد و تأکید کرد که تجربه‌های تلخ و موردی یک یا دو زن، هرچند واقعی و شایستهٔ توجه باشند، نباید به کلیت فرهنگ و جامعهٔ افغانستان تعمیم داده شوند.
زهرا یگانه، نویسنده و فعال حقوق زن، ضمن شادباش انتشار کتاب، به اهمیت روایتگری زنان و ضرورت ثبت تجربه‌های آنان تاکید کرد. او با توضیح وضعیت زنانِ افغانستانِ زیر سلطهٔ طالبان، از محرومیت دختران از آموزش متوسطه و عالی، محدودیت‌های گسترده بر اشتغال زنان و کاهش فرصت‌های حضور آنان در عرصه‌های اجتماعی سخن گفت. یگانه با توجه به شرایط کنونی افغانستان، بازتاب تجربه‌ها و سرگذشت‌های زنان را از ضرورت‌های مهم فرهنگی و اجتماعی خواند.
یگانه در ادامه، بر این نکته تأکید کرد که روایت‌های زنان، فراتر از بازگویی سرگذشت‌های فردی، می‌توانند ابعاد انسانی تحولات سیاسی و اجتماعی را آشکار سازند. او ثبت تجربه‌های زنانی را که با جنگ، آوارگی، محرومیت و مهاجرت روبه‌رو شده‌اند، برای شناخت واقعیت‌های زندگی زنان افغانستان و حفظ این تجربه‌ها در حافظهٔ جمعی ارزشمند دانست. به باور او، انتشار چنین آثاری می‌تواند زمینهٔ شنیده‌شدن صداهایی را فراهم کند که در شرایط محدودیت و سرکوب، فرصت کمتری برای بیان تجربه‌های خود داشته‌اند.
مرسل رحیم، یکی از چهار زنی که سرگذشت آنان در کتاب روایت شده است، در بخش دیگری از برنامه دربارهٔ روند شکل‌گیری و تدوین اثر سخن گفت. او به چگونگی آغاز ارتباط با نویسندگان، مصاحبه‌ها و دیدارهای انجام‌شده در جریان تهیهٔ کتاب و شیوهٔ گردآوری و تنظیم روایت‌های شخصی اشاره کرد. رحیم همچنین دربارهٔ تجربهٔ بازگویی رویدادهای زندگی خود و روند تبدیل این تجربه‌ها به بخشی از یک اثر مکتوب توضیح داد.
رحیم در ادامه، تجربهٔ مهاجرت به امریکا و دشواری‌های آغاز زندگی در محیطی تازه را با حاضران در میان گذاشت. او به تغییر شرایط زندگی پس از ترک افغانستان، رویارویی با محیط فرهنگی و اجتماعی متفاوت و تلاش برای سازگاری با وضعیت جدید پرداخت. وی همچنین دربارهٔ رویکرد کتاب و چگونگی بازتاب تجربه‌های زنان در آن سخن گفت و به اهمیت روایت سرگذشت کسانی اشاره کرد که در پی تحولات سیاسی افغانستان ناگزیر به مهاجرت شدند.
بخش پایانی برنامه به پرسش و پاسخ اختصاص یافت. در این بخش، شرکت‌کنندگان پرسش‌ها و دیدگاه‌های خود را دربارهٔ عنوان و محتوای کتاب، شیوهٔ گردآوری روایت‌ها، چگونگی بازنمایی وضعیت زنان افغانستان و تجربه‌های مهاجرت مطرح کردند.
کتاب «آخرین زنان آزاد» با عنوان کامل انگلیسی «The Last Free Women: A Daring Escape from Afghanistan and the Making of a Life in America»، در سپتمبر سال ۲۰۲۶ از سوی انتشارات «گرند سنترال پابلیشینگ» در ۳۶۸ صفحه منتشر شده است. این اثر غیرداستانی، سرگذشت چهار زن جوان به نام‌های مروه، مرسل، مریم و سمیرا را روایت می‌کند که پس از سقوط کابل در اسد سال ۱۴۰۰ هجری خورشیدی، افغانستان را ترک کردند و برای ساختن زندگی تازه در امریکا با فرصت‌ها و دشواری‌های گوناگون روبه‌رو شدند.
کتاب در کنار روایت زندگی این چهار زن، به روند خروج کارکنان و خانواده‌های مرتبط با دفتر روزنامهٔ نیویارک تایمز از کابل در جریان سقوط حکومت پیشین افغانستان می‌پردازد. نویسندگان با دنبال‌کردن سرگذشت شخصیت‌های اصلی در سال‌های پس از مهاجرت، موضوعاتی چون جدایی از خانواده و سرزمین، ادامهٔ تحصیل، استقلال فردی، هویت فرهنگی، روابط خانوادگی و سازگاری با جامعهٔ امریکا را بررسی کرده‌اند.
