فریدالدین ابوحامد محمد عطّار نیشاپوری، مشهور به شیخ عطّار نیشاپوری، یکی از بلندپایهترین چهرههای ادب، عرفان و حکمت زبان فارسی است که در حدود سال ۵۴۰ هجری قمری در نیشاپور، یکی از کانونهای مهم فرهنگی و معنوی خراسان، دیده به جهان گشود. پدر او از عطاران نیشاپور بود و عطّار نیز سالها در داروخانهی پدر فعالیت میکرد، که به همین سبب لقب «عطّار» را یافت. او بر این باور بود که میتوان در دل همین پیشهی ظاهراً مادی، سلوک معنوی را پی گرفت و در پناه کار خالص، از مدح شاهان و آلودگی درباری در امان ماند.
عطّار نیشاپوری عارف و شاعری ژرفاندیشی که آثارش تلفیقی از سلوک عرفانی، حکمت عملی و زبان شاعرانه است. او نخستین کسانی است که مراحل سلوک عرفانی را بهگونهای نمادین و تمثیلی در قالب شعر تبیین کرد. در اثر نامآورش، منطقالطیر، داستان سیمرغ و پرندگان، بستر شرح هفت مرحله عرفانی قرار گرفت که بعدها به «هفت وادی عشق» مشهور شد: طلب، عشق، معرفت، استغنا، توحید، حیرت و فنا.
عطّار در کنار منطقالطیر، آثار ارزشمند دیگری نیز به نظم و نثر پدید آورد که از آن جمله: تذکرةالاولیاء، مصیبتنامه، الهینامه، اسرارنامه، خسرونامه، پندنامه، مختارنامه، جواهرنامه، مظهرة العجایب. در این آثار، موضوعاتی چون سلوک باطنی، زهد، حکمت عملی، شور عارفانه و اخلاق دینی بهگونهای بدیع و مؤثر بیان شدهاند.
آثار و اندیشههای عطّار تأثیر ژرفی بر ادب و عرفان فارسی گذاشتهاند. مولانا جلالالدین محمد بلخی آشکارا از او تأثیر پذیرفته و در مثنوی معنوی با احترام یاد کرده است:
هفت شهر عشق را عطّار گشت
ما هنوز اندر خم یک کوچهایم
محمود شبستری، صائب تبریزی و بسیاری دیگر از شاعران و متفکران صوفی پس از او، عطّار را به عنوان یکی از ستونهای عرفان فارسی نگریستهاند.
سرانجام، این عارف شوریده در سال ۶۱۸ هجری قمری در زادگاهش نیشاپور درگذشت. بنابر برخی روایات، او در جریان حمله مغولان به شهادت رسید. آرامگاه عطّار در نیشاپور، امروزه زیارتگاه اهل معرفت، پژوهشگران و دوستداران ادب و عرفان است.
همهساله در بیست و پنجم فروردین/حمل، روز بزرگداشت شیخ فریدالدین عطّار نیشاپوری برگزار میشود. در این روز، برنامههای فرهنگی و ادبی ویژهای شامل همایشها، نشستهای علمی و جشنوارههای شعر و عرفان راه اندازی میشود که به بازخوانی زندگی، آثار و اندیشههای عطّار اختصاص دارند. این مناسبت فرصتی است برای تأکید بر نقش او در شکلگیری ادب و عرفان فارسی و بازنمایی میراث معنوی و فرهنگی خراسان.
