محمدنبی واصل کابلی، مشهور به «دبیرالملک»، در سال ۱۲۰۸ هجری خورشیدی در منطقه ده افغانان شهر کابل در خانوادهای فرهنگی دیده به جهان گشود. پدرش میرزا محمدهاشمخان از اهل قلم بود و زمینه رشد علمی و ادبی او را فراهم ساخت. واصل آموزشهای ابتدایی خود را در مکاتب کابل، از جمله مکتب مرادخانی، به پایان رساند و از همان آغاز استعدادش در ادب و نویسندگی آشکار شد.
در دوران جوانی، او به شاگردی میرزا محمد محسنخان، دبیر دربار شیرعلی خان، درآمد و بهزودی در امور دیوانی پیشرفت کرد. تلاش و پشتکار او سبب شد که در همان سالهای نخست، به مقام معاونت دبیر ارتقا یابد. زمانی که استادش به مأموریت سیاسی به خارج اعزام شد، واصل نیز بهعنوان معاون همراه او رفت و تجربههای مهمی در عرصه اداره و سیاست کسب نمود.
واصل کابلی تا پایان دورهٔ حکومت شیرعلیخان با شایستگی به وظایف خود ادامه داد. پس از تحولات سیاسی و به قدرت رسیدن عبدالرحمنخان، او نیز بهعنوان یکی از بزرگان دربار به استقبال امیر رفت و دوباره به سمت دبیر دربار منصوب شد. در این دوره، لقب «دبیرالملک» را به دست آورد و در امور اداری و مشورتی نقش مهمی ایفا کرد.
در کنار فعالیتهای دولتی، واصل کابلی، شاعر توانا بود و در سرایش غزل مهارت ویژهای داشت. او پیرو سبک عراقی و متأثر از حافظ و سعدی بود و با مهارت خاصی به استقبال اشعار آنان میپرداخت. اشعار او از نظر زبانی لطیف، از نظر تصویری غنی و از لحاظ موسیقیایی دلنشین است. در زمانی که بسیاری از شاعران به سبک هندی گرایش داشتند، واصل کابلی با پایبندی به سبک عراقی، نقش مهمی در زنده نگهداشتن این مکتب در افغانستان ایفا کرد. دیوان اشعار او شامل غزلیات و مستزادهای زیباست که بعدها توسط پژوهشگران گردآوری و منتشر شد.
محمدنبی واصل کابلی سرانجام در ۲۰ ثور/اردبیهشت سال ۱۲۷۱ هجری خورشیدی در کابل درگذشت و در مهمانسرای ده افغانان به خاک سپرده شد.
واصل کابلی از شاعران و سخنوران توانایی است که با وجود جایگاه فاخر ادبی، کمتر شناخته شده است؛ با این حال، آثار و اشعار او همچنان بخشی ارزشمند میراث ادبی فارسی محسوب میشود.
