ابوالقاسم الهامی، متخلص به لاهوتی و مشهور به لاهوتیخان، در ۲۰ میزان/مهر سال ۱۲۶۴ هجری خورشیدی در شهر کرمانشاه زاده شد. لاهوتی در خانوادهی اهل ادب و دین چشم به جهان گشود. پدرش میرزا احمد الهامی، شاعر مذهبی و از پیروان سلسله نعمتاللهی بود و مادرش زنی کُرد از ایل قلخانی و پیرو آیین یارسان بهشمار میرفت. او آموزش اولیه خود را در کرمانشاه گذراند و از نوجوانی به شعر، اندیشههای آزادیخواهانه و فعالیتهای اجتماعی گرایش پیدا کرد. نخستین اشعارش در دوران جوانی در مطبوعات مشروطهخواه، از جمله روزنامه حبلالمتین، منتشر شد و نام مستعار «ابوالقاسم لاهوتی» را برای خود برگزید.
او شاعر، روزنامهنگار، نظامی و فعال سیاسی انقلابی کُردتبار کشور ایران بود که نقش مهمی در تحولات فکری، ادبی و سیاسی و نیز در شکلگیری ادبیات نوین تاجیکستان ایفا کرد. لاهوتی از چهرههای پیشرو شعر نو فارسی بهشمار میآید و فعالیتهای سیاسی و فرهنگی او، زندگیاش را بهطور مستقیم با تحولات بزرگ سده بیستم پیوند داد.
فعالیت اجتماعی و سیاسی لاهوتی همزمان با انقلاب مشروطه آغاز شد. او در سالهای پس از مشروطه از پیشگامان مبارزات ضد استبدادی و کارگری بهشمار میرفت و در کرمانشاه به انتشار روزنامه بیستون پرداخت که نخستین روزنامه رسمی این شهر محسوب میشود. در سال ۱۲۹۶ هجری خورشیدی، حزب فرقه کارگر را در کرمانشاه بنیانگذاری کرد و بهتدریج به یکی از چهرههای فعال جریانهای چپگرا در ایران تبدیل شد.
لاهوتی که در ساختار نظامی ژاندارمری نیز فعالیت داشت، در دلو/بهمن سال ۱۳۰۰ هجری خورشیدی رهبری شورشی نظامی در تبریز را برعهده گرفت که بعدها به «شورش لاهوتیخان» شهرت یافت. این قیام که در بستر نارضایتی از سیاستهای نظامی رضاخان شکل گرفت، پس از چند هفته سرکوب شد و لاهوتی ناچار به ترک ایران گردید. او ابتدا به قفقاز و سپس به اتحاد جماهیر شوروی پناه برد و در غیاب، از سوی حکومت ایران به اعدام محکوم شد.
پس از استقرار در شوروی، لاهوتی به عضویت حزب کمونیست درآمد و فعالیتهای ادبی و فرهنگی خود را در مقیاس گستردهتر ادامه داد. او مدتی در باکو و نخجوان اقامت داشت و سپس به مسکو رفت. در سال ۱۳۰۴ هجری خورشیدی به تاجیکستان سفر کرد و به یکی از بنیانگذاران ادبیات نوین فارسی تاجیکی تبدیل شد. لاهوتی سالهای طولانی در تاجیکستان زیست و نقش مهمی در نهادینهکردن تیاتر، اپرا و ساختارهای فرهنگی آن کشور ایفا کرد. وی مدتی سمت وزیر فرهنگ و هنر تاجیکستان عصر شوروی را برعهده داشت و همچنین بهعنوان معاون ماکسیم گورکی در هیئت رییسه کانون نویسندگان شوروی فعالیت میکرد و موفق به دریافت نشان لنین شد.
لاهوتی شاعر نوگرا بود که زبان شعر فارسی را به واژگان و مفاهیم جدید اجتماعی و سیاسی گشود. در آثار او اصطلاحاتی برگرفته از جهان مدرن، صنعت، مبارزه طبقاتی و اندیشههای سوسیالیستی بهوفور دیده میشود. زبان شعرش ساده، مستقیم و نزدیک به گفتار عمومی است و در عین حال، در برخی قالبها مانند غزل، پیوند خود را با سنت کلاسیک فارسی حفظ کرده است. به دلیل همین نوآوریها، از او بهعنوان یکی از پیشگامان شعر نو فارسی یاد میشود و تجربههای شعریاش از نظر تاریخی مقدم بر آثار نیما یوشیج دانسته شده است.
از مهمترین آثار لاهوتی میتوان به دیوان اشعار، قصیده کرملین، کاوه آهنگر، تاج و بیرق و سرود جمهوری شوروی سوسیالیستی تاجیکستان اشاره کرد. وی همچنین ترجمه شاهنامه فردوسی به زبان روسی را با همکاری همسرش، سلسلهبانو، انجام داد. لاهوتی افزون بر شعر، در زمینه روزنامهنگاری نیز فعال بود و با نشریات متعددی در ایران و خارج از ایران همکاری داشت. ترجمه سرود انترناسیونال به فارسی نیز از جمله خدمات فرهنگی ماندگار او بهشمار میرود.
ابوالقاسم لاهوتی بیش از سی و پنج سال از عمر خود را دور از ایران گذراند و هرگز به وطن بازنگشت. او سرانجام در ۲۵ حوت/اسفند سال ۱۳۳۵ هجری خورشیدی در مسکو درگذشت و در گورستان نووودویچی به خاک سپرده شد. یاد و نام او در تاجیکستان جایگاه ملی دارد. تیاتر دولتی آکادمی دراماتیک تاجیکستان، بخش کتابهای فارسی کتابخانه ملی این کشور و چندین بنای یادبود و مجسمه در شهر دوشنبه به نام او ثبت شدهاند. لاهوتی از چهرههایی است که زندگی و آثارش، پیوندی کمنظیر میان شعر، سیاست و تاریخ معاصر جهان فارسیزبان ایجاد کرده است.
