بایزید طیفور بن عیسی بن آدم بسطامی، از بزرگترین عارفان و مشایخ تصوف خراسان در سدهٔ سوم هجری بود. او در شهر بسطام از نواحی قومس (دامغان امروزی) زاده شد و در خانوادهای اهل دانش پرورش یافت. نیاکان او را از مردم پارسا و اهل عبادت دانستهاند و گفته شده است که جدش سروشان، از بزرگان زرتشتی بود که بعدها اسلام آورد. بایزید از کودکی به فراگیری علوم دینی، قرآن، حدیث و معارف اسلامی پرداخت و در محیط علمی و معنوی خراسان رشد یافت.
بایزید برای فراگیری دانش و شناخت راههای سلوک، از محضر عالمان و مشایخ روزگار خود در سراسر خراسان و در سفری به بلخ بهره برد و در شمار تربیتیافتگان مکتب عرفانی و دیگر بزرگان اهل معرفت یاد شده است.
در اندیشهٔ عرفانی بایزید بسطامی، فنا در برابر حق، رهایی از خودبینی، عشق الهی و رسیدن به معرفت درونی جایگاه اساسی داشت. سخنان او دربارهٔ تجربههای عرفانی و حالات روحانی، از نخستین نمونههای بیان شورمندانهٔ عرفان در زبان فارسی و عربی به شمار میرود. از جمله سخنان مشهور منسوب به او «سبحانی ما اعظم شأنی» است که در منابع صوفیه به عنوان بیان حال وجد و استغراق عرفانی او نقل شده و شرحهای فراوانی بر آن نوشته شده است. او همچنین بر اهمیت فروتنی، اخلاص و دوری از خودخواهی در مسیر سلوک تأکید داشت.
بایزید بسطامی در شمار عارفانی قرار دارد که اندیشهٔ او بر بسیاری از مشایخ پس از خود، از جمله جنید بغدادی، ابوسعید ابوالخیر و دیگر بزرگان تصوف اثر گذاشت. سخنان و حکایات او در کتابهایی چون «تذکرةالاولیاء» عطار نیشابوری، «کشفالمحجوب» هجویری، «الرسالة القشیریه» و «حلیةالاولیاء» ابونعیم اصفهانی نقل شده است. گرچه اثر مستقلی از خود او باقی نمانده، اما مجموعهٔ گفتارها و روایتهای مربوط به او بخش مهمی از میراث عرفانی خراسان را تشکیل میدهد.
از بایزید بسطامی به عنوان یکی از پایهگذاران مکتب عرفان شورمندانهٔ خراسان یاد میشود. شیوهٔ بیان، تجربههای روحانی و نگاه ژرف او به رابطهٔ انسان و حقیقت، او را به یکی از ماندگارترین چهرههای تاریخ تصوف تبدیل کرده است.
بایزید بسطامی در حدود سال 225 خورشیدی در بسطام درگذشت و در شهر بسطام به خاک سپرده شده که آرامگاهش یکی از زیارتگاههای مهم اهل عرفان و دوستداران فرهنگ اسلامی است.
به پاس جایگاه بلند بایزید بسطامی در تاریخ عرفان اسلامی، نقش ماندگار او در شکلگیری و گسترش اندیشهٔ عرفانی، دهم اسد/مرداد به عنوان روز بزرگداشت بایزید بسطامی گرامی داشته میشود.
