ابوالحسن علی بن احمد بن جعفر بن سلمان خرقانی، مشهور به ابوالحسن خرقانی، در سال ۳۵۲ هجری قمری در خرقان، در نزدیکی بسطامِ خراسان زاده شد. او از برجسته‌ترین عارفان و از چهره‌های اثرگذار در شکل‌گیری و گسترش سنت عرفانی خراسان بود.
خرقانی در خانواده‌ای ساده و روستایی پرورش یافت. دربارهٔ آموزش‌های مکتبی و تحصیلات رسمی او اطلاعات گسترده‌ای در دست نیست. منابع کهن او را مردی با آموزش رسمی اندک معرفی کرده‌اند، اما جایگاه عرفانی‌اش چنان بلند بود که شماری از بزرگ‌ترین عارفان روزگار او از مقام معنوی و معرفتش با احترام یاد کرده‌اند.
زندگی خرقانی بیش از آن‌که با آموزش رسمی در مدرسه و حلقه‌های علمی شکل گرفته باشد، با ریاضت، سلوک معنوی، تأمل و تجربهٔ عرفانی پیوند داشت. او به تدریج به یکی از مشهورترین مشایخ خراسان تبدیل شد و خرقان به سبب حضور او به یکی از مراکز رفت‌وآمد عارفان و سالکان بدل گردید.
در شکل‌گیری اندیشه و سلوک عرفانی خرقانی، بایزید بسطامی جایگاه ویژه داشت. بایزید بیش از یک سده پیش از تولد خرقانی درگذشته بود؛ ازاین‌رو میان آن دو رابطهٔ مستقیم استاد و شاگردی وجود نداشت. با این حال، خرقانی خود را از نظر معنوی پیرو بایزید می‌دانست و در سنت صوفیانه از او به عنوان کسی یاد شده است که از روحانیت و شیوهٔ عرفانی بایزید تأثیر پذیرفت.
اساس اندیشهٔ خرقانی بر عشق الهی، جوانمردی، فروتنی، گذشتن از خویشتن، شفقت و خدمت به انسان استوار بود. در نگاه او، عرفان تنها در عبادت، ریاضت و خلوت خلاصه نمی‌شد؛ بلکه توجه به رنج دیگران و خدمت به مردم نیز بخشی از سلوک معنوی انسان بود.
خانقاه خرقانی محل رفت‌وآمد سالکان، مسافران و جویندگان معرفت بود. مهمان‌نوازی و پذیرش انسان‌ها از ویژگی‌هایی است که در روایت‌های مربوط به زندگی او بارها بازتاب یافته است. همین نگاه سبب شده است که نام خرقانی در فرهنگ عرفانی فارسی با مدارا، بخشندگی، مهمان‌نوازی و انسان‌دوستی پیوند بخورد.
خرقانی در زمان حیات خود شهرت فراوان یافت. ابوسعید ابوالخیر، عارف بزرگ خراسان، با او دیدار داشت و از مقام معنوی‌اش تأثیر پذیرفت. ابوالقاسم قشیری نیز خرقانی را دیده و از شخصیت و جایگاه عرفانی او یاد کرده است.
خواجه عبدالله انصاری از مهم‌ترین عارفانی بود که خرقانی بر او تأثیر گذاشت. انصاری با وجود اشاره به اندک‌بودن آموزش رسمی خرقانی، او را از بزرگ‌ترین مشایخ و مردان معنوی روزگار خود می‌شمرد. از همین راه، اندیشه‌ها و شیوهٔ عرفانی خرقانی در بخش مهمی از سنت عرفانی خراسان استمرار یافت.
از خرقانی اثر مکتوبی که با اطمینان بتوان گفت شخص او آن را نوشته است، باقی نمانده است. مهم‌ترین اثری که میراث فکری او را در خود حفظ کرده، «نورالعلوم» است؛ مجموعه‌ای از سخنان، حکایت‌ها، حالات و آموزه‌های عرفانی منسوب به او که پس از وی گردآوری شده است.
بخش مهم دیگری از سخنان و احوال خرقانی در آثار عارفان و نویسندگان پس از او باقی مانده است. فریدالدین عطار نیشابوری در «تذکرةالاولیاء» با تفصیل از احوال و سخنان او یاد کرده و جایگاه بلندی برای خرقانی در میان مشایخ تصوف در نظر گرفته است. آثار مربوط به خواجه عبدالله انصاری و دیگر منابع تصوف نیز بخش‌هایی از اندیشه‌ها و روایت‌های مربوط به او را حفظ کرده‌اند.
ابوالحسن خرقانی در سال ۴۲۵ هجری قمری در خرقان درگذشت. آرامگاه او در خرقان، در نزدیکی بسطام، قرار دارد و نام او پس از نزدیک به هزار سال همچنان با تاریخ عرفان خراسان پیوند خورده است.
ابوالحسن خرقانی به دلیل جایگاه برجسته‌اش در عرفان خراسان و تأکید بر جوانمردی، مدارا، عشق، مهمان‌نوازی و خدمت به انسان، بزرگ داشته می‌شود. تأثیر او بر عارفانی چون ابوسعید ابوالخیر و خواجه عبدالله انصاری و ماندگاری سخنان و اندیشه‌هایش در ادبیات عرفانی فارسی، او را به یکی از چهره‌های ماندگار فرهنگ و عرفان فارسی تبدیل کرده است.
