محمدیونس طغیان ساکایی، در سال ۱۳۳۵ هجری خورشیدی در روستای ساکهٔ اندرابِ ولایت بغلان زاده شد. دورهٔ آموزش مکتب را در زادگاهش به پایان رسانید و در سال ۱۳۵۸ هجری خورشیدی وارد رشتهٔ زبان و ادبیات فارسی دری در دانشکدهٔ ادبیات دانشگاه کابل شد. پس از پایان دورهٔ کارشناسی، کارشناسی ارشد زبان و ادبیات فارسی دری را نیز در همین دانشگاه به پایان رساند. او سال‌ها بعد تحصیلات دورهٔ دکتری را در تاجیکستان ادامه داد و در فاصلهٔ سال‌های ۱۳۹۲ تا ۱۳۹۵ هجری خورشیدی در رشتهٔ ادبیات فارسی به درجهٔ دکتری رسید.
گرایش طغیان ساکایی به ادبیات فارسی، به‌ویژه شاهنامه و ادبیات حماسی، از سال‌های کودکی شکل گرفت. فضای فرهنگی خانواده، علاقهٔ پدرش به شاهنامه و سنت شاهنامه‌خوانی، حافظ‌خوانی و مثنوی‌خوانی در اندراب، از بسترهای نخستین این گرایش بود. این علاقه در دورهٔ تحصیلات دانشگاهی به زمینهٔ تخصصی پژوهش او تبدیل شد و بخش عمدهٔ زندگی علمی‌اش به فردوسی‌شناسی، شاهنامه‌پژوهی، ادبیات حماسی و تاریخ ادبیات فارسی اختصاص یافت.
از آثار او می‌توان «آشتی در شاهنامهٔ فردوسی و برخی حماسه‌های دیگر»، «نظم دُرّ دری»، «در شناخت فردوسی و شاهنامه»، «تاریخ ادبیات فارسی دری در سده‌های هفتم و هشتم»، «تاریخ ادبیات فارسی دری در سده‌های نهم و دهم»، «متون تاریخی در زبان فارسی دری»، «متون تعلیمی در زبان فارسی دری»، «شهر رویاهای من، کابل» و «داستان دوازده رخ و موقعیت‌های گودرز و پیران در شاهنامهٔ فردوسی» را نام برد. او همچنین ده‌ها مقاله و پژوهش دربارهٔ فردوسی، شاهنامه، ادبیات حماسی، تاریخ و فرهنگ فارسی نوشت.
یکی از طرح‌های مهم سال‌های پایانی کار او، سلسله‌پژوهش‌های «هفت‌خوان» دربارهٔ شاهنامه بود. «حدیث رستم»، دومین اثر از این سلسله، پس از درگذشت او و در آستانهٔ نخستین سال‌یادش از سوی انتشارات تاک و کافه شصت منتشر شد. طغیان ساکایی در این کتاب، زایش رستم، پهلوانی‌ها، هفت‌خوان، نبردها، فراز و فرودهای زندگی و سرانجام تراژیک او را بررسی کرده و به جایگاه رستم در اسطوره، حماسه و فرهنگ فارسی پرداخته است.
طغیان ساکایی از سال ۱۳۶۲ به کادر علمی دانشکدهٔ ادبیات دانشگاه کابل پیوست و بخش بزرگی از زندگی حرفه‌ای خود را به تدریس و پژوهش دانشگاهی اختصاص داد. در سال‌های جنگ به مزارشریف رفت و در دانشگاه بلخ تدریس کرد و مسؤولیت معاونت اداری دانشگاه بلخ را نیز بر عهده داشت. پس از بازگشت به کابل، فعالیت علمی و آموزشی خود را در دانشگاه کابل ادامه داد. او همچنین مدتی رئیس دانشگاه بغلان بود و در وزارت تحصیلات عالی در بخش‌های علمی و اکادمیک فعالیت کرد.
او با رتبهٔ علمی پوهاند سال‌ها به تدریس ادبیات فارسی و متون حماسی پرداخت و در همایش‌ها و نشست‌های علمی داخل و خارج از افغانستان حضور یافت. او در پایان سال ۱۳۹۹ هجری خورشیدی از دانشگاه کابل بازنشسته شد و پس از بازگشت طالبان به قدرت در سال ۱۴۰۰، افغانستان را ترک کرد و در ایالت کالیفرنیای امریکا اقامت گزید؛ با این حال، پژوهش و آماده‌سازی آثارش برای انتشار را ادامه داد.
محمدیونس طغیان ساکایی در ۱۲ میزان/مهر سال ۱۴۰۴ هجری خورشیدی، پس از ابتلا به سرطان، در بیمارستان استنفورد در کالیفرنیای امریکا درگذشت.
روانش شاد و یادش گرامی باد
