مختومقلی فراغی به ترکمنی (Magtymguly Pyragy)، شاعر بزرگ و از برجستهترین چهرههای ادبیات ترکمنی، در حدود سالهای ۱۷۲۴ یا به روایتی ۱۷۳۳ میلادی دیده به جهان گشود. اختلاف در تاریخ تولد او ناشی از تفاوت در منابع تاریخی ترکمنی و فارسی است. او در روستای حاجیقوشان، از توابع گنبد کاووس در استان گلستان ایران امروزی، در میان طایفه گرکز از قبیله گوکلن ترکمنها زاده شد. پدرش دولتمحمد آزادی، شاعر و اندیشمند شناختهشدهای بود و مادرش اورازگل نام داشت.
مختومقلی آموزشهای ابتدایی را نزد پدر خود فراگرفت و در همین دوره با زبانهای عربی و فارسی آشنا شد. سپس برای ادامه تحصیل به مدارس دینی منطقه رفت؛ از جمله در مدرسه ادریسبابا در قزلیایق و پس از آن در مدرسه کوکلداش در بخارا به تحصیل پرداخت. وی سرانجام آموزشهای عالی خود را در مدرسه شیرغازی در خیوه به پایان رساند. این سیر آموزشی، که در مراکز مهم علمی ماوراءالنهر انجام شد، نقش مهمی در شکلگیری اندیشه و زبان شعری او داشت. گرایش مختومقلی به شعر و ادبیات، در پیوند با همین آموزشها و محیط فرهنگی زمانهاش شکل گرفت. او با تسلط بر زبانهای عربی، فارسی و چغتایی، توانست سنتهای ادبی پیشین را با زبان بومی ترکمنی پیوند دهد. از دیدگاه پژوهشگران ترکمنستان، یکی از مهمترین کارهای او تثبیت و ارتقای زبان ترکمنی بهعنوان زبان ادبی و شعری است؛ به گونهای که شعر او نقطه عطفی در تاریخ ادبیات ترکمنی به شمار میرود.
درونمایه شعرهای فراغی گسترهای وسیع دارد و موضوعاتی چون مسائل دینی، عشق به پیامبران، ارزشهای اخلاقی و انسانی، نابرابریهای اجتماعی و رنجهای زندگی مردم را دربرمیگیرد. او با زبان ساده، روان و مردمی، واقعیتهای زندگی ترکمنها را بازتاب داده و آنان را به وحدت، همبستگی و تشکیل ساختار سیاسی واحد فراخوانده است. این ویژگی باعث شده است که او نهتنها شاعر، بلکه متفکر اجتماعی و مصلح فرهنگی نیز شناخته شود. به همین دلیل، در میان ترکمنها از او به عنوان «فردوسی ترکمنان» یاد میشود.
از مختومقلی فراغی مجموعهای گسترده از اشعار بهجا مانده است که بعدها در قالب «دیوان مختومقلی» گردآوری و منتشر شدهاند. این آثار شامل صدها قطعه شعر در قالبهای غزل، مخمس و گونههای بومی شعر ترکمنی است.
جایگاه مختومقلی فراغی در فرهنگ ترکمنستان چنان برجسته است که جایزه بینالمللی مختومقلی به نام او نامگذاری شده و از مهمترین جوایز فرهنگی این کشور به شمار میرود. همچنین دولت ترکمنستان سال ۲۰۲۴ میلادی را به عنوان سیصدمین سالگرد تولد این شاعر اعلام کرده و این مناسبت در سطح ملی و بینالمللی گرامی داشته شده است.
مختومقلی فراغی در حدود سال ۱۷۹۰ میلادی درگذشت. گفته میشود که او در کنار چشمه عباساری در دامنه کوه سونگیداغ چشم از جهان فروبست و پیکرش در روستای آقتوقای، در نزدیکی مرز ایران و ترکمنستان، در کنار آرامگاه پدرش به خاک سپرده شد.
مختومقلی فراغی امروز به عنوان بنیانگذار ادبیات کلاسیک ترکمنی و یکی از مهمترین شاعران جهان ترک شناخته میشود؛ شاعری که با پیوند سنت و زبان مردم، هویت فرهنگی یک ملت را در قالب شعر ماندگار ساخت.
همهساله از هفدهم فروردین/حمل به عنوان روز بزرگداشت مختومقلی فراغی تجلیل به عمل میآید. در این روز، برنامههای فرهنگی و ادبی ویژهای برگزار میشود و جشنوارههای هنری مرتبط با میراث فکری و ادبی این شاعر و ادیب بزرگ برپا میگردد. این مناسبت فرصتی است برای بازخوانی زندگی، آثار و اندیشههای مختومقلی و تأکید بر نقش بیبدیل او در شکلگیری هویت فرهنگی و ادبی ترکمنها، تقویت انسجام فرهنگی و پاسداشت ارزشهای انسانی و ملی که در اشعار او تجلی یافته است.
