ابوالحسن شهید بلخی، از شاعران، متکلّمان و حکیمان برجستۀ سده چهارم هجری، در شهر بلخ زاده شد. نام کامل او ابوالحسن شهید بن حسین جهودانکی بلخی بود و در دورۀ سامانیان میزیست. پدرش حسین جهودانکی از اهل فرهنگ و کتابت بود و همین زمینه، مسیر علمی و ادبی او را از آغاز شکل داد.
شهید بلخی آموزش ابتدایی خود را در بلخ گذراند و از همان دوران، به علوم مختلف -بهویژه فلسفه، کلام و ادبیات- علاقهمند شد. او در علوم اوایل (معارف یونانی) مهارت یافت و بهعنوان یکی از استادان این حوزه شناخته شد. وی همچنین در فقه، کلام و فلسفه تبحّر داشت و به گفتۀ ابن ندیم، از جمله فیلسوفانی بود که با اندیشمندان بزرگ زمان خود به مناظره میپرداخت. از جملۀ این مناظرات، مباحثههای او با زکریای رازی بوده است.
در ادامۀ زندگی، شهید بلخی از بلخ به منطقۀ چغانیان رفت و به دربار امیران آنجا راه یافت. او نزد ابوعلی محتاج، جایگاه ویژهای داشت و از حمایت وی برخوردار بود. همچنین از جمله ممدوحان او میتوان به نصر بن احمد سامانی و وزیر دانشمند سامانیان، ابوعبدالله محمد بن احمد جیهانی اشاره کرد. این ارتباطها نشاندهندۀ جایگاه بلند او در محافل سیاسی و فرهنگی زمانهاش است.
شهید بلخی علاوه بر فلسفه و کلام، در عرصۀ ادب نیز جایگاهی بلند داشت. او از پیشگامان شعر فارسی بهشمار میرود. او مبتکر تنپوشۀ غزل در شعر فارسی است. این غزل شهید بلخی به عنوان نخستین غزلِ شعر فارسی در تذکرهها و متون کلاسیک فارسی ثبت شده است:
«مرا به جان تو سوگند و صعب سوگندی
که هرگز از تو نگردم، نه بشنوم پندی»
شهید بلخی به دو زبان فارسی و عربی شعر میسرود و در خوشنویسی نیز مهارت فراوان داشت. با آنکه امروزه بیش از صد بیت از اشعار او باقی نمانده، همین مقدار اندک نیز نشاندهندۀ توانایی بلند ادبی اوست. شعرهای او اغلب دارای مضامین حکمی، فلسفی و عاطفی است و سادگی همراه با عمق معنایی، از ویژگیهای برجستۀ سبک او بهشمار میرود.
شهرت و جایگاه ادبی شهید بلخی چنان بود که شاعران بزرگِ پس از او، وی را با احترام فراوان یاد کردهاند. رودکی سمرقندی در مرثیهٔ او چنین سروده است:
«کاروان شهید رفت از پیش
وآنِ ما رفته گیر و میاندیش
از شمار دو چشم یک تن کم
وز شمار خِرد هزاران بیش»
همچنین دقیقی بلخی، فرخی سیستانی، منوچهری و خاقانی هر یک در اشعار خود از مقام بلند او یاد کرده و وی را در ردیف بزرگانی چون رودکی قرار دادهاند. این توجه گسترده، نشاندهندۀ تأثیر عمیق او بر جریان شعر فارسی در قرون نخستین است.
سرانجام، ابوالحسن شهید بلخی در سال ۳۲۵ مهشیدی درگذشت. مرگ او ضایعهای بزرگ برای محافل علمی و ادبی آن زمان بهشمار میرفت. با آنکه بخش زیادی از آثار او از میان رفته است، نام و یاد او همچنان بهعنوان یکی از پیشگامان شعر فارسی و از چهرههای برجستهٔ فلسفه و کلام در تاریخ فرهنگ خراسان زنده مانده است. پانزدهم ثور/اردیبهشت بهنام روز بزرگداشت شهید بلخی نامگذاری شده است؛ روزی که در آن از مقام علمی و ادبی این شخصیت برجسته و نامدار تجلیل بهعمل می آید.
