شیخالاسلام ابوبکر عبدالله بن عمر بن محمد بن داود، مشهور به صفیالدین واعظ بلخی، از مورخان، محدثان و دانشمندان برجستهٔ بلخ در سدهٔ هفتم هجری بود. او در خانوادهای اهل دانش و دیانت پرورش یافت و از آغاز زندگی به فراگیری علوم دینی، حدیث، تاریخ و معارف اسلامی پرداخت و در شمار دانشوران نامآور روزگار خود قرار گرفت.
گرایش واعظ بلخی به تاریخ، شناخت میراث علمی و فرهنگی شهرها و ثبت رویدادها، او را به سوی تاریخنگاری و تألیف آثار در این حوزه هدایت کرد. او با بهرهگیری از دانش دینی و تاریخی خود، به معرفی پیشینه، فضایل و جایگاه علمی و فرهنگی بلخ پرداخت و اثری پدید آورد که تا امروز از مهمترین منابع شناخت تاریخ و تمدن این شهر تاریخی به شمار میرود. کتاب او «فضائل بلخ» است که آن را حدود سال ۵۹۲ هجری خورشیدی به زبان عربی تألیف کرد. این اثر از مهمترین منابع تاریخنگاری محلی بلخ بهشمار میرود و نویسنده در آن، تاریخ این شهر، جایگاه دینی و علمی آن، احوال دانشمندان، مشایخ، عالمان، محدثان، بناها، مساجد، مدارس، مزارات و نیز ویژگیهای فرهنگی و اجتماعی بلخ را گرد آورده است. این کتاب تصویری ارزشمند از شکوه علمی و فرهنگی بلخ در سدههای نخستین اسلامی، بهویژه پیش از یورش مغولان، ارائه میکند.
«فضائل بلخ» در حدود سال ۶۵۷ هجری خورشیدی به دست عبدالله محمد بن محمد بن حسین حسینی بلخی از عربی به فارسی ترجمه شد. این ترجمه، که متن برجایمانده و شناختهشدهٔ این اثر است، از مهمترین منابع پژوهش دربارهٔ تاریخ بلخ بهشمار میرود و تاکنون به کوشش پژوهشگرانی چون عبدالحی حبیبی، دکتر علی شریعتی، آرزو آزاد و دیگران تصحیح و منتشر شده است.
کتاب «فضائل بلخ» افزون بر ارزش تاریخی، از نظر ادبی و فرهنگی نیز اهمیت فراوان دارد؛ زیرا بخشهایی از زندگی دانشمندان، عارفان، شاعران و بزرگان بلخ را ثبت کرده و اطلاعات ارزشمندی دربارهٔ مراکز علمی، دینی و تمدنی خراسان ارائه میکند. این اثر همچنین تصویری از جایگاه بلخ به عنوان یکی از مراکز مهم دانش و فرهنگ در دورهٔ اسلامی به دست میدهد.
صفیالدین واعظ بلخی در شمار پیشگامان تاریخنگاری در خراسان قرار دارد. کوشش او در گردآوری اخبار، روایتها و گزارشهای مربوط به میراث علمی و فرهنگی بلخ، سبب شده است که «فضائل بلخ» همچنان یکی از منابع بنیادین برای پژوهش در تاریخ، فرهنگ، ادبیات و تمدن این سرزمین باشد.
پنجم اسد/مرداد، به پاس خدمات علمی و فرهنگی صفیالدین واعظ بلخی، بهویژه تألیف اثر ماندگار «فضائل بلخ» و نقش برجستهٔ او در ثبت تاریخ، هویت و میراث فرهنگی بلخ، به عنوان روز بزرگداشت این مورخ و دانشمند نامگذاری شده است.
