ویرجینیا، ۸ سنبله ۱۴۰۵ – ۲۹ آگست ۲۰۲۶
خانهٔ مولانا پنجمین برنامه از سلسلهٔ «گفتوگوهای افغانستان» را با عنوان «فروپاشی فرهنگی در افغانستان؛ آسیبشناسی وضعیت فرهنگ و رسانه در پنج سال گذشته» در ویرجینیای امریکا برگزار نمود.
این برنامه با حضور شماری از چهرههای فرهنگی، هنری، دانشگاهی و فعالان رسانهای برگزار شد و در آن پیامدهای فروپاشی جمهوری در سال ۲۰۲۱ بر حیات فرهنگی و آسیبهای واردشده بر حوزههای هنر، موسیقی، رسانه و نشر مورد بحث و بررسی قرار گرفت.
احمد هارون نجمپور، مسؤول بخش پژوهش و ارتباطات خانهٔ مولانا، ضمن خوشآمدگویی به شرکتکنندگان، به فعالیتهای خانهٔ مولانا و اهداف سلسلهٔ «گفتوگوهای افغانستان» اشاره کرد. او این برنامهها را بستری برای طرح و بررسی مسائل مهم افغانستان با حضور پژوهشگران، دانشگاهیان و فعالان حوزههای مختلف خواند و سپس گرداننده و سخنرانان برنامه را معرفی کرد.
پس از آن، حسیبه اتکپال، گردانندهٔ برنامه، موضوع و محورهای پنل را معرفی کرد. او با اشاره به فروپاشی جمهوری در ۱۵ آگست ۲۰۲۱، از گسستی سخن گفت که در پی این تحول در ساختارهای مختلف جامعه پدید آمد و حوزهٔ فرهنگ را نیز متأثر ساخت. اتکپال تأثیر این وضعیت بر هنر، موسیقی، ادبیات، رسانه و نشر را زمینهٔ اصلی گفتوگو قرار داد و با طرح پرسشهایی از سخنرانان، بحث را پیش برد.
رضا حسینی، باستانشناس و استاد دانشگاه، تأکید کرد که فرهنگ افغانستان دچار فروپاشی نشده، بلکه وضعیت بهوجودآمده پس از سال ۲۰۲۱ بخشها و نمودهای مختلف آن را با آسیبهای جدی روبهرو کرده است. او میان خودِ فرهنگ، بهعنوان پدیدهای ریشهدار در زندگی و حافظهٔ جامعه، و نهادها و ساختارهایی که زمینهٔ تولید، انتقال و بازنمایی آن را فراهم میکنند، تمایز قائل شد؛ ساختارهایی که ممکن است در نتیجهٔ تحولات سیاسی و اجتماعی بهشدت آسیب ببینند، بدون آنکه فرهنگ یک جامعه از میان برود.
امید شریفی، بنیانگذار نهاد هنرسالار، وضعیت هنر را پیش و پس از سال ۲۰۲۱ بررسی کرد. او رشد فعالیتهای هنری در بیست سال دورهٔ جمهوری را تا حد زیادی متأثر از فعالیت نهادهای غیردولتی و ابتکارهای مستقل فرهنگی و هنری دانست که زمینهٔ گستردهتری برای فعالیت هنرمندان و حضور هنر در فضای عمومی فراهم کرده بودند. شریفی از رویکرد ستیزهجویانهٔ طالبان در برابر هنر سخن گفت و در توصیف نگاه آنان اظهار داشت که طالبان به رنگها، جز «سیاه و سفید»، باور ندارند.
رفیع بهروزیان، موسیقیدان، گفت که موسیقی، هم در دورهٔ نخست تسلط طالبان و هم پس از تسلط دوبارهٔ آنان، از نخستین عرصههای فرهنگی بوده که هدف حذف و سرکوب قرار گرفته است. او با اشاره به ترک ناگزیر افغانستان، از تجربهٔ دردناک خود در آن روزها سخن گفت؛ زمانی که تصاویر شکستن و نابودکردن آلات موسیقی به دست طالبان را میدید و نگران سازهای خود بود که پس از خروج او، دوستانش با دشواری آنها را پنهان کرده بودند تا به دست طالبان نیفتد. بهروزیان وضعیت هنرمندان عرصهٔ موسیقی در داخل افغانستان را دشوار توصیف کرد و گفت که با از میان رفتن زمینهٔ فعالیت موسیقایی، شماری از آنان ناگزیر به تغییر پیشه شده و برای تأمین زندگی به کارهای شاقه روی آوردهاند. است.
ذبیح فطرت، مدیر نشر مولانا، در پاسخ به این پرسش که «فروپاشی فرهنگی چیست؟»، این پدیده را در پیوند با فروپاشی ساختارهای سیاسی، اجتماعی و نهادی پس از ۱۵ آگست ۲۰۲۱ توضیح داد. او فروپاشی جمهوری را زمینهساز ازهمگسیختگی بسیاری از سکتورها و ساختارهای کشور دانست که حوزهٔ فرهنگ را نیز متأثر ساخت. فطرت همچنین به آسیبهای واردشده بر رسانه و نشر پرداخت. کاهش شمار رسانههای فعال، از دست رفتن فرصتهای کاری، مهاجرت روزنامهنگاران و افزایش محدودیتها بر فعالیت رسانهای از پیامدهای پنج سال گذشته عنوان شد. در حوزهٔ نشر نیز محدودیتهای محتوایی، دشواری چاپ و توزیع کتاب، کاهش بازار نشر و مهاجرت نویسندگان و فعالان این حوزه مورد بحث قرار گرفت. انتقال بخشی از فعالیتهای نشر به بیرون از افغانستان و ایجاد راههای تازه برای چاپ و توزیع آثار نیز از تلاشها برای تداوم این حوزه دانسته شد.
در پایان برنامه، بخش پرسش و پاسخ برگزار شد و شرکتکنندگان پرسشها و دیدگاههای خود را با سخنرانان در میان گذاشتند.
