حاتم اصم بلخی، با نام ابوعبدالرحمان حاتم بن عنوان، از عارفان، زاهدان و محدثان نامدار سدهٔ سوم هجری قمری در بلخ متولد شد. وی از جوانی به فراگیری علوم دینی، حدیث و معارف اسلامی پرداخت و همزمان به زهد، عبادت و سیر و سلوک معنوی روی آورد. در مسیر دانشاندوزی و تهذیب نفس، از محضر شماری از عالمان و زاهدان بهره گرفت و از برجستهترین شاگردان شقیق بلخی به شمار میرود. او در ادامه برای کسب دانش و دیدار با مشایخ و محدثان، به شهرهایی چون بغداد سفر کرد.
حاتم اصم در سنت تصوف به پارسایی، خاموشی و سختگیری در مراقبت از نفس شهرت داشت. در منابع عرفانی آمده است که لقب «اصم» (ناشنوا) به این دلیل به او داده شد که برای پرهیز از شنیدن سخنان بیهوده یا حفظ حرمت دیگران، خود را به ناشنوایی میزد یا چنین وانمود میکرد.
در منابع کهن مجموعهای از گفتارها، اندرزها و روایات حاتم اصم نقل شده است. مهمترین منابعی که اقوال او را حفظ کردهاند عبارتاند از: حلیة الاولیاء اثر ابونعیم اصفهانی، طبقات الصوفیه اثر سلمی و تذکرةالاولیاء اثر عطار نیشاپوری. در برخی منابع نیز رسالههایی مانند «ثمانی مسائل» و «الفوائد و الحکایات و الاخبار» به او منسوب شدهاند.
حاتم اصم از چهرههای اثرگذار مکتب زهد و تصوف خراسان به شمار میرود. آموزههای او بر پایهٔ توکل، قناعت، محاسبهٔ نفس و مجاهده با خواهشهای نفسانی شکل گرفته بود و در شکلگیری سنت اخلاقی تصوف نقش مهمی داشت. از شاگردان شناختهشدهٔ او میتوان به احمد بن خضرویه بلخی و سعد بن محمد رازی اشاره کرد که در ادامه در ترویج آموزههای عرفانی او نقش داشتند.
حاتم اصم بلخی در سال ۲۳۷ هجری قمری در بلخ درگذشت و در همانجا به خاک سپرده شد. به پاس جایگاه برجستهٔ او در تاریخ عرفان و نقشش در شکلگیری سنت زهد و تصوف خراسان، بیستوپنجم جوزا/خرداد بهعنوان روز بزرگداشت حاتم اصم بلخی گرامی داشته میشود.
