ابوالقاسم جُنَید بن محمد، مشهور به جنید بغدادی، در سال ۲۰۹ هجری خورشیدی، در بغداد و در خانوادهای با اصالت نهاوندی زاده شد. او از برجستهترین عارفان و صوفیان سدهٔ سوم هجری قمری و از مهمترین چهرههای مکتب عرفانی بود که اندیشهها و آموزههایش در شکلگیری و گسترش تصوف اسلامی تأثیر ماندگار بر جای گذاشت.
جنید در علوم دینی، بهویژه فقه، آموزش دید و نزد ابوثور ابراهیم بن خالد کلبی، از فقیهان نامدار بغداد، فقه آموخت و به مرتبهای رسید که صلاحیت اظهار نظر و صدور فتوا در مسائل فقهی را یافت. در عرفان و تصوف، سَری سَقَطی، خویشاوند نزدیک و استاد او، از مهمترین کسانی بود که بر اندیشه و سلوکش تأثیر گذاشت. جنید همچنین با حارث محاسبی، عارف و اندیشمند نامدار آن روزگار، مصاحبت داشت و دربارهٔ مسائل عرفانی و زندگی زاهدانه با او گفتوگو میکرد.
جنید در کنار فعالیتهای علمی و عرفانی، به تجارت پارچه و ابریشم اشتغال داشت و به همین سبب به «خَزّاز» نیز شهرت یافت. او به یکی از مهمترین مشایخ مکتب تصوف بغداد تبدیل شد و در سنت صوفیانه با لقب «سیدالطائفه» شناخته شد. جایگاه او در میان عارفان پس از وی نیز برجسته ماند و اندیشههایش بر بخش مهمی از سنت بعدی تصوف اثر گذاشت.
اندیشهٔ عرفانی جنید بر پیوند میان سلوک عرفانی و پایبندی به آموزههای دینی استوار بود. او بر هوشیاری، خویشتنداری و اعتدال در تجربهٔ عرفانی تأکید داشت و به همین سبب در تاریخ تصوف، نمایندهٔ برجستهٔ «صَحو» یا هوشیاری عرفانی شناخته میشود؛ رویکردی که در برابر «سُکر» یا شور و بیخودی عارفانه قرار میگرفت. توحید و «فنا» از مفاهیم مهم در اندیشهٔ عرفانی او بودند و او در تبیین تجربهٔ عرفانی، همواره بر یگانگی و تعالی خداوند تأکید میکرد.
از جنید شماری رساله، نامه و گفتار عرفانی برجای مانده و بخش دیگری از سخنان و دیدگاههای او در آثار صوفیان و نویسندگان پس از وی نقل شده است. این نوشتهها و گفتارها در تکوین زبان و مفاهیم نظری تصوف نقش مهمی داشتند و دیدگاههای او دربارهٔ توحید، فنا، معرفت و تجربهٔ عرفانی در آثار نسلهای بعدی صوفیان بازتاب گسترده یافت.
جنید بغدادی در سال ۲۸۹ هجری خورشیدی در بغداد درگذشت و در گورستان شونیزیهٔ بغداد، در نزدیکی آرامگاه سَری سَقَطی، به خاک سپرده شد. او از اثرگذارترین مشایخ و اندیشمندان نخستین تصوف اسلامی بود و میراث فکری و عرفانیاش قرنها پس از درگذشتش در سنت تصوف ادامه یافت. ۱۱ سنبله/شهریور به پاس جایگاه برجستهٔ او در عرفان و تصوف اسلامی و تأثیر ماندگار اندیشههایش بر این سنت، روز بزرگداشت جنید بغدادی نامگذاری شده است. روانش شاد و یادش گرامی باد!
