ابوجعفر محمد بن محمد بن حسن طوسی، مشهور به خواجه نصیرالدین طوسی، در ۵ حوت/اسفند سال ۵۷۹ هجری خورشیدی در شهر طوسِ خراسان زاده شد. پدرش، وجیهالدین محمد بن حسن، از عالمان برجسته روزگار بود و نخستین آموزگار او به شمار میرفت. خواجه نصیر آموزشهای ابتدایی را نزد پدر آغاز کرد و قرآن، فقه، حدیث، ادبیات عرب و علوم دینی را فراگرفت. سپس در محضر کاکای خود، نورالدین علی بن محمد، به آموختن منطق، فلسفه، ریاضیات و حکمت پرداخت و استعداد کمنظیرش او را به یکی از نوابغ جوان خراسان بدل ساخت.
نصیرالدین طوسی برای تکمیل دانش خود راهی نیشابور شد؛ شهری که در سده هفتم هجری یکی از مهمترین مراکز علمی جهان اسلام بود. او در محضر استادان برجسته آن دیار، در علوم عقلی، فلسفه، منطق، ریاضیات، پزشکی و حکمت به مرتبهای بلند دست یافت. پس از نیشابور، سفرهای علمی او به ری، قم، اصفهان و عراق ادامه یافت و دامنه دانشش را گستردهتر کرد.
با یورش مغولان و آشفتگیهای سیاسی، خواجه نصیر به قهستان و سپس به قلعههای اسماعیلیان پناه برد. سالهای اقامت او در این قلعهها از پربارترین دورههای زندگی علمیاش بود؛ دورهای که بسیاری از آثار مهم فلسفی، کلامی، اخلاقی و ریاضی او در آن تألیف شد. این سالها برای او فرصتی فراهم آورد تا در آرامش نسبی، به پژوهش و نگارش بپردازد و اندیشههای خود را سامان دهد.
پس از سقوط اسماعیلیان، هلاکوخان مغول خواجه نصیر را به دربار خود فراخواند. او در دستگاه ایلخانی نقش تعیینکننده در ساماندهی امور علمی و فرهنگی یافت. مهمترین دستاورد این دوره، تأسیس رصدخانه مراغه بود؛ مرکزی که با گردآوری دانشمندان برجسته، کتابخانهای عظیم و ابزارهای پیشرفته نجومی، به یکی از بزرگترین مراکز علمی جهان اسلام تبدیل شد. تدوین زیج ایلخانی و ارائه نظریه مشهور جفت طوسی از ثمرات همین دوره است.
خواجه نصیرالدین طوسی از جامعترین چهرههای علمی تمدن اسلامی است؛ فیلسوف، متکلم، ریاضیدان، منجم، اخلاقپژوه، پزشک و اندیشمندی که در احیای علوم عقلی پس از ابنسینا نقشی بنیادین ایفا کرد. او از بنیانگذاران علم مثلثات بهعنوان دانشی مستقل به شمار میرود و در ریاضیات، نجوم، فلسفه و کلام نوآوریهای مهمی عرضه کرد. او نزدیک به ۱۹۰ اثر به زبانهای فارسی و عربی نگاشت. از مهمترین آنها میتوان به «اخلاق ناصری» که مهمترین اثر اخلاقی اوست، «تجریدالاعتقاد» بهعنوان یکی از متون بنیادین کلام اسلامی، «اساس الاقتباس» از برجستهترین آثار منطقی دوره اسلامی، «شرح اشارات ابنسینا» بهعنوان شرحی اثرگذار بر فلسفهٔ مشایی، و نیز دو اثر اخلاقی و عرفانی «اوصاف الاشراف» و «آغاز و انجام» اشاره کرد. در حوزهٔ ریاضیات و نجوم نیز آثاری چون «تحریر اصول اقلیدس» و «تحریر مجسطی» که بازنویسی و تصحیح دو متن بنیادین علمیاند، همراه با «زیج ایلخانی» بهعنوان مهمترین اثر نجومی او جایگاهی ممتاز دارند. همچنین «معیارالاشعار» در دانش عروض و شعر و «علم المثلث» در تثبیت و استقلال علم مثلثات از آثار شاخص او به شمار میروند.
خواجه نصیر افزون بر علوم عقلی، در عرفان و اخلاق نیز جایگاهی ممتاز داشت. او در آثاری «چون اوصاف الاشراف» و «آغاز و انجام» کوشید میان عقل، دین و عرفان پیوندی استوار برقرار کند و تصویری هماهنگ از کمال انسان ارائه دهد.
خواجه نصیرالدین طوسی در ۱۸ ذیالحجه ۶۷۲ هجری قمری برابر با ۱۱سرطان/تیر ۶۵۳ هجری خورشیدی در بغداد درگذشت و در همانجا به خاک سپرده شد. آثار و اندیشههای او قرنها بر فلسفه، کلام، ریاضیات، نجوم و اخلاق تأثیر گذاشت و نامش را در شمار برجستهترین چهرههای علمی و فرهنگی جهان اسلام جاودانه ساخت.
