محمد خاتمی
(۱۹۴۳)
محمد خاتمی، سیاستمدار، روحانی و اندیشمند اصلاحطلب ایرانی، در اردکان زاده شد و از ۱۳۷۶ تا ۱۳۸۴ بهعنوان پنجمین رئیسجمهور جمهوری اسلامی ایران بر سر کار بود. او در فضای فکری و سیاسی ایران بیش از هر چیز با گفتمان اصلاحات، جامعه مدنی، قانونگرایی و نقد رویکردهای تقابلی در سیاست داخلی و خارجی شناخته میشود. خاتمی در سطح جهانی نیز با طرح ایده «گفتوگوی تمدنها» شهرت یافت؛ طرحی که در برابر نظریه «برخورد تمدنها»ی ساموئل هانتینگتون مطرح شد.
خاتمی با رویکرد تنشزدایی، گفتوگو و تعامل سازنده شناخته میشود. او بر این باور بود که سیاست خارجیِ مبتنی بر تقابل دائم، منافع ملی ایران را تضعیف میکند و باید با کاهش تنش، گسترش روابط دیپلماتیک و استفاده از زبان تفاهم، جایگاه بینالمللی کشور را بهبود بخشید. در همین چارچوب، دولت او کوشید روابط ایران با بسیاری از کشورها و نهادهای بینالمللی را در فضایی کمتنشتر دنبال کند.
خاتمی در حوزه اندیشه دینی و فلسفه سیاسی نیز آثاری و دیدگاههایی مطرح کرده است. او بر این نکته تأکید داشت که سنت تفکر سیاسی در جهان اسلام، بهویژه پس از فارابی، نیازمند بازخوانی و احیاست و باید نسبت میان دین، آزادی، عقلانیت، اخلاق و سیاست با جدیت بیشتری بررسی شود. از این منظر، او در شمار متفکرانی قرار میگیرد که میکوشند میان میراث اسلامی و مقتضیات جهان معاصر نسبت تازهای برقرار کنند.
او همچنین به تساهل دینی، گفتوگوی ادیان و همزیستی مسالمتآمیز میان سنتهای فکری و مذهبی توجه داشت. در سخنرانیها و نشستهای گوناگون، بر ضرورت کاستن از تعصبهای دینی و گشودن راه گفتوگو میان اندیشهها و باورهای مختلف تأکید کرد. این بُعد از اندیشه او با گفتمان کلیِ اصلاحطلبانه و گفتوگومحورش پیوندی نزدیک دارد.
برای مطالعه بیشتر:
- خاتمی، محمد. گفتوگوی تمدنها: پارادایمی برای صلح. پرتوریا: مرکز مطالعات سیاسی بینالمللی، دانشگاه پرتوریا، ۲۰۰۱.
- خاتمی، محمد. آیین و اندیشه در دام خودکامگی. تهران: نشر طرح نو، ۱۳۷۷.
