علی شریعتی
(۱۹۷۷-۱۹۳۳)
علی شریعتی (۱۹۳۳–۱۹۷۷) جامعهشناس، نویسنده و فعال فکریِ ایرانی است که در حوالی مشهد زاده شد و بخشی از تحصیلات عالی خود را در دانشگاه سوربنِ پاریس ادامه داد. هرچند محور اصلی کار او در «جامعهشناسی دین» و بازخوانی سنتهای اسلامی بود، اما در فضای فکریِ دهههای منتهی به انقلاب ۱۳۵۷ بهعنوان یکی از چهرههای اثرگذار و ایدئولوگِ جریان انقلاب اسلامی شناخته شد و بر نسل بزرگی از جوانان و دانشجویان تأثیر گذاشت.
شریعتی از جریانهای اصلاحگرای اسلامی و نیز برخی رهبران و متفکرانِ جهان اسلام الهام میگرفت و از چهرههایی چون سید جمالالدین افغانی و علامه اقبال لاهوری بسیار یاد میکرد. او در نوشتهها و سخنرانیهایش بر ضرورتِ بازسازی اندیشهٔ دینی و نیز همگرایی و وحدتِ مسلمانان—از جمله گفتوگو میان شیعه و سنی—تأکید داشت.
او «تغییر» را از ویژگیهای مهمِ طبیعت و نیز از آموزههای اجتماعیِ اسلام میدانست. شریعتی با طرحِ تمایز میان «تشیعِ سرخ» و «تشیعِ سیاه»، میکوشید قرائتی عدالتخواه و مسئولیتمحور از تشیع را برجسته کند و در برابر آنچه «صورتبندیِ صفوی» از دین مینامید، موضع انتقادی میگرفت. او گاهی این پروژه را به «نوعی اصلاح دینی» شبیه میکرد و هدفش را شکلدهیِ جامعهای نزدیکتر به آرمانِ «علوی» و عدالت اجتماعی معرفی میکرد.
در برخی نوشتهها، گرایشهایی عدالتخواهانه و نزدیک به سوسیالیسم در اندیشهٔ او دیده میشود و از مفاهیم فلسفیِ غرب—از جمله برخی برداشتها از دیالکتیک—برای توضیح پویاییِ تاریخ و جامعه بهره میگرفت. شریعتی همچنین از «خلافتِ موروثی/خانوادگی» در تاریخ اسلام انتقاد میکرد و آن را یکی از عوامل دورشدنِ سیاستِ اسلامی از اهداف اولیهٔ دین و زمینهسازِ انحطاط میدانست.
او از اسلام، قرائتی «ایدئولوژیک» و کنشمحور ارائه میکرد؛ قرائتی که وظیفهٔ آن را مبارزه با ظلم، رهایی انسان از بندِ انواع اسارتها و ایستادگی در برابر استعمار میدانست. در این چارچوب، «هویت مسلمان» نزد او بیش از آنکه مبتنی بر ملیگراییِ سرزمینی باشد، به نوعی همبستگیِ فراملیِ جهان اسلام (پاناسلامیسم) نزدیک میشد.
هرچند شریعتی پیش از انقلاب ایران درگذشت، اما اندیشهها و ادبیات او چنان در فضای فکریِ جوانان ایرانی نفوذ یافت که بسیاری از پژوهشگرانِ علوم سیاسی و اجتماعی در ایران—بهصورت مستقیم یا غیرمستقیم—خود را در گفتوگو با شریعتی تعریف کردهاند؛ خواه در مقامِ ادامهدادنِ مسیر او و خواه در مقامِ نقد و بازنگریِ آن.
برای مطالعه بیشتر:
- شریعتی، علی. تشیع علوی و تشیع صفوی. تهران: انتشارات حسینیه ارشاد، ۱۳۵۰.
- شریعتی، علی. حسین وارث آدم. تهران: انتشارات حسینیه ارشاد، ۱۳۵۰.
- شریعتی، علی. هبوط در کویر. تهران: شرکت انتشار، ۱۳۵۱.
