رابرت نایزیک
(۱۹۳۸- ۲۰۰۲)
رابرت نوزیک فیلسوف سیاسیِ امریکایی است که کتاب انارشی، دولت و یوتوپیا[1] را در سال (۱۹۷۴) نوشت. او در ادبیات فلسفهٔ سیاسی شهرت فراوان دارد و معمولاً بهعنوان یکی از متنهای کلاسیکِ «آزادیخواهی/لیبرترینیسم» شناخته میشود. نوزیک در این اثر، از ایدهٔ «دولتِ کمینه» دفاع میکند و در برابر نظریههای دولت رفاه و برابریخواهیِ توزیعی، بر محدودیت قدرت دولت، مالکیت خصوصی، آزادی قرارداد و اقتصاد بازار تأکید میگذارد. همین تأکید بر فردگرایی، بازار آزاد سرمایهداری، مالیات پایین و دولت کوچک، او را نزد بسیاری از طرفداران اقتصاد بازار و بخشی از محافل محافظهکارِ اقتصادی محبوب ساخت؛ هرچند باید توجه داشت که لیبرترینیسمِ نوزیک از بسیاری جهات با محافظهکاریِ سنتی یکسان نیست. گاه گفته میشود که در سیاستِ دهههای پایانی قرن بیستم—از جمله در دورهٔ رونالد ریگن—برخی شعارهای «دولت کوچک» و «کاهش مالیات» با روح کلیِ این نوع اندیشه همپوشانی داشته است.
نوزیک با تکیه بر سنتِ «حقوق طبیعی»—که در فلسفهٔ سیاسیِ جان لاک جایگاه برجستهای دارد—به سراغ مسئلهٔ طبیعت انسان و حدود مشروعیت دولت میرود. او میگوید افراد دارای حقوقیاند که هیچ حکومتی حق ندارد آنها را نقض کند؛ از جمله حقِ زندگی، آزادی و مالکیت. بر بنیاد همین حقمداری، نظریهٔ «دولت کمینه» شکل میگیرد: دولتی که وظیفهٔ اصلیاش حفاظت از حقوق افراد (از طریق پلیس، دادگاه و سازوکارهای اجرای قانون) است. نوزیک استدلال میکند که دولت، فراتر از این حد، نباید در زندگی شهروندان مداخله کند و افراد باید بتوانند از طریق قراردادهای خصوصی، فعالیتهای اقتصادی و نهادهای داوطلبانه، نیازهای خود را سامان دهند.
از دید نوزیک، بسیاری از حوزههای زندگی—مانند خانواده، آموزش، خدمات بهداشتی و شیوههای امرار معاش—لازم نیست توسط دولت اداره شوند و میتوانند از راه ابتکارهای اجتماعی و اقتصاد خصوصی سامان یابند. او بهویژه با دو نوع دخالت دولت مخالف است: (۱) اجبار افراد به پرداختِ مالیاتهای سنگین برای «بازتوزیع» ثروت (به نفع برخی دیگر)؛ (۲) گسترشِ دولتسالاریِ اخلاقی یا قیممآبیِ دولتی در سبک زندگی شهروندان. در عین حال، نوزیک «دولت کمینه» را دولتی میداند که باید از امنیت عمومی و اجرای قانون پاسداری کند؛ یعنی با جرایم سازمانیافته و خشونت و نقض حقوق دیگران مقابله کند. از این زاویه، او را معمولاً نظریهپرداز دولتِ حداقلی میدانند، نه مدافعِ «هرجومرجِ کامل».
بهعقیدهٔ نوزیک، جامعهٔ مطلوب باید تا حد امکان به افراد اجازه دهد خودشان مسیر زندگیشان را انتخاب کنند: کار کنند، استعدادشان را در بازار عرضه کنند، با دیگران قراردادهای خصوصی ببندند، درآمدهای خود را نگه دارند و دربارهٔ شیوهٔ زیستشان تصمیم بگیرند. او معتقد است که اگر قواعدِ عمومیِ منعِ خشونت و کلاهبرداری برقرار باشد و حقوق مالکیت و آزادی قرارداد حفظ شود، همکاریهای داوطلبانه و سازوکارهای بازار میتواند بخش بزرگی از نیازهای اجتماعی را پاسخ دهد.
منتقدان، این رویکرد را گاهی نزدیک به بیتوجهیِ ساختاری به طبقات فرودست و گروههای آسیبپذیر دانستهاند؛ زیرا در مدلِ دولتِ حداقلی، برنامههای گستردهٔ رفاهی و بازتوزیعی محدود میشود. خودِ نوزیک در برابر این نقد، بر داوطلبانهبودنِ کمکها (خیریهها، همیاریهای اجتماعی و شبکههای غیر دولتی) تأکید میکند و میکوشد نشان دهد الزامِ دولتی برای بازتوزیع، با حقوق مالکیت و آزادی فردی ناسازگار است. در سطح نظری، یکی از بخشهای محوریِ کتاب او «نظریهٔ استحقاق»[2] است: این ایده که عدالتِ اقتصادی نه با الگوی از پیش تعیینشدهٔ برابری، بلکه با چگونگیِ بهدستآوردن و انتقالِ مالکیت (مالکیتِ عادلانه، انتقالِ داوطلبانه، و جبرانِ بیعدالتیهای گذشته) سنجیده میشود.
نوزیک سالها در دانشگاه هاروارد تدریس کرد و در کنار فلسفهٔ سیاسی، در معرفتشناسی و فلسفهٔ ذهن نیز آثاری دارد. با این همه، مهمترین میراث او در حوزهٔ سیاست، دفاعِ فلسفی از حقوق فردی و ترسیمِ مرزهای مشروعیت دولت است؛ میراثی که هم الهامبخشِ جریانهای آزادیخواه بوده و هم بحثهای انتقادی گستردهای را در باب عدالت اجتماعی و نقش دولت برانگیخته است.
برای مطالعه بیشتر:
- نوزیک، رابرت. انارشی، دولت و یوتوپیا. نیویورک: بیسیک بوکس، 1974.
- نوزیک، رابرت. فلسفهپردازی. کمبریج، ماساچوست: انتشارات دانشگاه هاروارد، 1981.
- نوزیک، رابرت. زندگیِ سنجیده. نیویورک: سایمون و شوستر، 1989.
[1] Anarchy, State, and Utopia
[2] Entitlement Theory
