عبدالکریم سروش
(۱۹۴۵)
عبدالکریم سروش از دانشمندان سیاسی و اصلاحگر دینی ایرانی است که در تهران به دنیا آمد و در جریان انقلاب اسلامی ایران بهعنوان یکی از چهرههای فرهنگی برجسته شناخته شد. او برخلاف مسیر فعالیتهای سیاسی و فکریاش، تحصیلات دانشگاهی را در رشتهٔ کیمیای تحلیلی در دانشگاه لندن دنبال کرد.
در سالهای نخست پس از انقلاب ایران، باور داشت که پس از تأسیس دولت اسلامی باید یک انقلاب بزرگ فرهنگی صورت گیرد تا همهٔ ابعاد حکومت اسلامی شود و از «تهاجم فرهنگی» خارجی جلوگیری گردد. بر همین اساس، بهعنوان عضو فعال شورای انقلاب فرهنگی منصوب شد و در روند اسلامیسازی دانشگاههای ایران نقش داشت.
اما اندکی بعد، تحولاتی جدی در اندیشهٔ سیاسی او پدید آمد. او بهتدریج بهدنبال کاهش نقش روحانیت در ادارهٔ حکومت برآمد و با انتشار مجلهٔ کیهان فرهنگی کوشید انقلاب فکری، علمی و دینی را در درون ساختار جمهوری اسلامی پیش ببرد و با همراهی اصلاحگران درون نظام، تغییراتی ایجاد کند.
در حوزهٔ دینشناسی، او تأکید میکند که میان دین و شناخت دین تفاوتی بنیادین وجود دارد؛ و بخش بزرگی از بحرانهای دینی ناشی از خلط این دو است.
در اندیشهٔ سیاسی، او پیرو سنت لیبرالی جان لاک و شاگردان او دانسته میشود. طبیعت انسان را ضعیف میپندارد و معتقد است انسانها برای آرامش و سامان زندگی اجتماعی به حکومت نیاز دارند. از اینرو، دیدگاههای یوتوپیایی و رادیکال اسلامگرایان دربارهٔ «ماهیت نیکِ انسان» را نمیپذیرد.
او اصطلاح «دموکراسی دینی» را وارد ادبیات فلسفهٔ سیاسی جهان فارسی کرد؛ مفهومی که امروز در مباحث اندیشهٔ سیاسی اسلام جایگاهی مهم یافته است. به باور او، دموکراسی دینی بر پایهٔ عقلانیت مدرن شکل میگیرد و به مسلمانان امکان میدهد با حفظ ارزشهای دینی، در ساختار دولت و جامعه حضور فعال داشته باشند.
سروش از منتقدان جدی حکومت تئوکراتیک روحانیت در ایران است و معتقد است که این نظام، آزادیهای انسانی را به نام دین محدود و مصادره کرده است.
برای مطالعه بیشتر
- رایت، روبین. خواب و سایه: آینده خاور میانه. نیویارک: انتشارات پنگوئن، ۲۰۰۸.
- کتاب های سروش به زبان فارسی موجود است.
