علی شریعتی
(۱۹۷۷-۱۹۳۳)
علی شریعتی، جامعهشناس، روشنفکر دینی و انقلابی ایرانی، در استان خراسان و در خانوادهای مذهبی در مشهد به دنیا آمد. او تحصیلات عالی خود را در دانشگاه سوربن فرانسه در رشتهٔ جامعهشناسی و تاریخ ادیان ادامه داد و در بازگشت به ایران به یکی از اثرگذارترین چهرههای فکری نسل جوان تبدیل شد. اگرچه بخش عمدهٔ آثار او در حوزهٔ جامعهشناسی دین است، اما شریعتی بیش از هر چیز بهعنوان ایدئولوگ انقلاب اسلامی ایران شناخته میشود؛ اندیشمندی که توانست با زبان ادبی، شورانگیز و انتقادی خود، نسل بزرگی از جوانان را به حرکت درآورد.
شریعتی بهشدت از اندیشههای رهبران اخوانالمسلمین و همچنین اصلاحگران بزرگ جهان اسلام چون علامه اقبال لاهوری و سید جمالالدین افغانی تأثیر پذیرفته بود. او آرمان وحدت اسلامی را در مرکز پروژهٔ فکری خود قرار میداد و باور داشت که شیعه و سنی باید در برابر استعمار، استبداد و عقبماندگی تاریخی در کنار هم قرار گیرند.
به باور شریعتی، تغییر یکی از ویژگیهای بنیادین طبیعت و دین است. او نظریهٔ مشهور خود دربارهٔ «تشیع سرخ» را در برابر «تشیع سیاه صفوی» مطرح کرد و استدلال نمود که تشیع باید از حالت انفعالی، سوگمحور و قدرتگریز خارج شود و به مکتب اعتراض، عدالتخواهی و مبارزهٔ علوی بازگردد. او این تحول را نوعی «اصلاح پروتستانی در اسلام» میدانست که باید در برابر ساختارهای سنتی و محافظهکارانهٔ مذهبی ایستادگی کند.
شریعتی گرایشهایی سوسیالیستی داشت و میکوشید با بهرهگیری از دیالکتیک هگلی، تاریخ اسلام و ساختار قدرت در آن را نقد کند. او بهویژه «خلافت خانوادگی» در صدر اسلام را عامل انحطاط سیاسی و اخلاقی مسلمانان میدانست و معتقد بود که اسلام نخستین، پیام آزادی، عدالت و برابری داشت، اما در اثر سلطهٔ قدرتهای قبیلهای و سلطنتی از مسیر اصلی خود منحرف شد.
در اندیشهٔ شریعتی، اسلام یک برنامهٔ ایدئولوژیک رهاییبخش است؛ مکتبی که باید با ظلم، استثمار و استعمار مبارزه کند و انسان را از بندهای طبقاتی، سیاسی و فرهنگی آزاد سازد. او مسلمان را حامل ملیتگرایی فراملیِ پاناسلامی میدانست؛ هویتی که مرزهای قومی و جغرافیایی را در برابر رسالت جهانی اسلام کماهمیت میکرد.
اگرچه شریعتی پیش از پیروزی انقلاب اسلامی ایران درگذشت، اما نفوذ فکری او بر نسل جوان و بر بسیاری از اندیشمندان سیاسی ایران عمیق و ماندگار بود. آثار و ایدههای او همچنان در مباحث هویت، عدالت، دینپژوهی و سیاست در ایران و جهان اسلام حضوری پررنگ دارد.
برای مطالعه بیشتر
* کتاب هاب علی شریعتی به زبان فارسی است.
