بدرالدین محمد هلالی، مشهور به هلالی چغتایی، از شاعران برجستهٔ زبان و ادبیات فارسی در اواخر سدهٔ نهم و اوایل سدهٔ دهم هجری قمری و بر پایهٔ برخی روایات در حدود سال ۸۴۸/۸۴۹ هجری خورشیدی در استرآباد، چشم به جهان گشود. با این حال، در شماری از منابع، هرات نیز به عنوان زادگاه او ذکر شده است.
هلالی سالهای نخست زندگی خود را در استرآباد سپری کرد و در جوانی، حدود سال ۸۶۹/۸۷۰ هجری خورشیدی، به هرات رفت. هرات در آن روزگار، در قلمرو تیموریان، یکی از مهمترین کانونهای فرهنگی و ادبی حوزهٔ تمدنی خراسان و از مراکز درخشان زبان و ادب فارسی بود. هلالی در این شهر به محفل ادبی سلطانحسین بایقرا راه یافت و مورد توجه و حمایت امیرعلیشیر نوایی قرار گرفت. نوایی نیز در «مجالسالنفایس» از هلالی جوان یاد کرده و استعداد و توانایی ادبی او را ستوده است.
اقامت در هرات و حضور در محیط پویای فرهنگی این شهر، زمینهٔ شکوفایی استعداد هلالی را فراهم کرد و او بهتدریج به یکی از شاعران شناختهشدهٔ روزگار خود بدل شد. بخش عمدهٔ شهرت او به غزلهایش بازمیگردد؛ غزلهایی که با لطافت بیان، زبان روان، مضامین عاشقانه و عرفانی و سوز و گداز عاطفی شناخته میشوند. هلالی در قالبهای دیگری چون مثنوی، قصیده، قطعه و رباعی نیز شعر سروده است.
از هلالی مجموعهای ارزشمند از آثار منظوم بر جای مانده است («دیوان اشعار»، «صفاتالعاشقین»، «شاه و درویش» یا «شاه و گدا» و «لیلی و مجنون»). «شاه و درویش» از مشهورترین مثنویهای اوست و «صفاتالعاشقین» نیز از آثار مهم عرفانی و عاشقانهٔ او به شمار میرود؛ با این همه، جایگاه ادبی هلالی بیش از هر چیز با غزلهای لطیف و خوشآهنگ او پیوند خورده است.
هلالی بخش عمدهٔ زندگی ادبی خود را در هرات سپری کرد و شاهد یکی از دورههای پرآشوب تاریخ این شهر بود. پس از پایان اقتدار تیموریان، هرات میان قدرتهای نوظهور صفوی و ازبک دستبهدست شد. با تسلط عبیداللهخان ازبک بر هرات، زندگی هلالی نیز به فرجامی تلخ انجامید. او در سال ۹۳۶ هجری قمری، برابر با حدود ۹۰۸/۹۰۹ هجری خورشیدی، در هرات به قتل رسید. دربارهٔ علت قتل او روایتهای متفاوتی وجود دارد. برخی منابع اتهام تشیع را عامل کشتهشدن او دانستهاند، در حالی که پژوهشهای دیگر این روایت را محل تردید میدانند و عوامل سیاسی و اشعاری را که به عبیداللهخان نسبت داده شده بود، در سرنوشت او مؤثرتر میشمارند. محل قتل او چهارسوق هرات گزارش شده است.
هلالی چغتایی از چهرههای ماندگار شعر فارسی در حوزهٔ فرهنگی خراسان است؛ شاعری که بخش تعیینکنندهای از زندگی، بالندگی ادبی و سرانجام زندگیاش با خراسان پیوند خورده است. غزلهای او و مثنویهای برجایماندهاش سبب شدهاند که نام او پس از چندین سده همچنان در تاریخ ادبیات فارسی زنده بماند.
به پاس جایگاه برجستهٔ هلالی چغتایی در گسترهٔ زبان و ادبیات فارسی، نقش ماندگار او در غنای شعر و میراث ادبی خراسان و آثار ارزشمندی که از او به یادگار مانده است، ۲۷ اسد/مرداد به عنوان روز بزرگداشت هلالی چغتایی گرامی داشته میشود.
