رشیدالدین محمد بن عبدالجلیل عُمَری بلخی، معروف به «وطواط»، از برجستهترین چهرههای ادب فارسی در سدهٔ ششم هجری در بلخ بهدنیا آمد. او از نظامیه بلخ، از کانونهای مهم علمی خراسان و از سلسله مدارس خواجه نظامالدین طوسی، فارغ شد. او از نامآوران نثر دیوانی و آراسته فارسی به شمار میرود.
وطواط از همان آغاز جوانی به فراگیری علوم متداول، بهویژه ادبیات، علوم دینی، بلاغت و فنون نویسندگی روی آورد و در محیطعلمی بلخ، دانش و مهارتهای ادبی خود را گسترش داد. استعداد کمنظیر او در ترکیب کلام، دقت در گزینش واژگان و ظرافت در نگارش، بهتدریج او را از همعصرانش متمایز ساخت و راه ورودش را به عرصه دیوانی هموار کرد.
لقب «وطواط» بنا بر روایتهای تاریخی، به سبب کوتاهی قامت او بر وی نهاده شد؛ اما این ویژگی ظاهری در برابر جایگاه علمی و ادبی او رنگ باخت و نامش را در تاریخ ادب فارسی ماندگار ساخت. او پس از طی مراحل علمی و کسب مهارتهای ادبی، به دربار خوارزمشاهیان راه یافت و در دورهٔ سلطنت علاءالدین اتسز خوارزمشاه به مقام صاحبدیوان رسایل رسید؛ جایگاهی که مسئولیت تنظیم مکاتبات رسمی، نگارش نامههای سیاسی و تدوین اسناد دیوانی را بر عهده داشت. دقت، فصاحت و توانایی او در نگارش سبب شد که به یکی از چهرههای مهم دستگاه اداری خوارزمشاهیان تبدیل شود.
رشیدالدین وطواط علاوه بر نقش دیوانی، در عرصه ادبیات نیز جایگاهی ممتاز داشت و آثار و سبک نگارشش از نمونههای برجسته نثر دیوانی و آراسته فارسی به شمار میرود. او در شعر، بلاغت، معانی و بیان مهارت ویژهای داشت و نوشتههایش سرشار از صنایع ادبی، ظرافتهای زبانی و مضامین اخلاقی و حکمی است که نشان از تسلط عمیق او بر سنتهای ادبی فارسی و عربی دارد.
از مهمترین آثار او میتوان به «حدائق السحر فی دقائق الشعر» در بلاغت و نقد ادبی، و «رسائل» او در نثر دیوانی و نامهنگاری اشاره کرد که از نمونههای مهم نثر آراسته فارسی به شمار میروند.
از مهمترین خدمات دیگر او، ارتقای جایگاه نثر دیوانی و هنری در مکاتبات رسمی بود؛ سبکی که بعدها الگوی بسیاری از دبیران و نویسندگان در دورههای پسین قرار گرفت و نقش مهمی در شکلگیری سنت نثر آراسته فارسی ایفا کرد.
رشیدالدین وطواط سرانجام در سال ۵۷۳ هجری در زادگاهش، بلخ، چشم از جهان فروبست و همانجا در دل خاک سپرده شد. او در تاریخ ادبیات فارسی به عنوان یکی از چهرههای اثرگذار در تحول نثر دیوانی و آراسته و از دبیران و ادیبان برجسته جهان اسلام شناخته میشود و میراث ادبی او همچنان در مطالعات سبکشناسی و تاریخ ادب فارسی جایگاهی ممتاز دارد. از همین رو نزدهم جوزا/خرداد، به عنوان روز بزرگداشت او، نامگذاری شده است که یادآور پاسداشت اندیشه، دانش و میراثی است که او در فرهنگ فارسی برجای مانده است؛ میراثی که نشاندهنده پیوند ژرف میان هنر نویسندگی، خرد ادبی و سنت دیوانی در تمدن اسلامی است.
