شیخ ابوحامد احمد بن خِضرویه بلخی، از بزرگترین عارفان و مشایخ تصوف خراسان در حدود سال ۱۱۱ هجری شمسی در شهر بلخ دیده به جهان گشود. تذکرهنویسان او را از خانوادههای اهل فضل و دیانت بلخ دانستهاند.
او از آغاز جوانی به فراگیری علوم دینی و معارف اسلامی پرداخت و در مسیر سلوک عرفانی از محضر استادانی چون صالح بن عبدالله باهلی ترمذی بهره برد و در طریقت، از تربیتیافتگان مکتب حاتم اصم بلخی به شمار میرود. در کنار تحصیل علوم، به ریاضت، مجاهدت نفسانی و تهذیب درون روی آورد و به تدریج در شمار سالکان برجسته و اهل حال تصوف خراسان قرار گرفت.
در منابعی چون کشفالمحجوب و تذکرةالاولیاء آمده است که او امّ علی با فاطمه ، زنی عارف و صاحبکمال از خاندان بلخ ازدواج کرد. این بانوی سالک نیز در سنت تصوف جایگاهی معنوی داشته و در برخی روایتها از همراهی او با احمد خضرویه در مسیر سلوک یاد شده است.
او برای دیدار مشایخ و کسب معرفت، به شهرهای مختلف خراسان و سرزمینهای اسلامی سفر کرد و با بزرگان تصوف از جمله بایزید بسطامی، ابوحفص حداد، یحیی بن معاذ رازی، محمد بن علی حکیم ترمذی، ابوتراب نخشبی و ابوبکر وراق ملاقات داشت. در منابع عرفانی، گفتار بایزید درباره او چنین نقل شده است: «اگر احمد نبودی، فتوت شناخته نمیشد.»
در اندیشه عرفانی احمد خضرویه، محور اصلی سلوک بر اخلاص، فتوت، فروتنی و پنهانداشتن عبادت استوار بود. او به مکتب ملامتیه نزدیک بود و بر این باور بود که سالک نباید اعمال نیک خود را آشکار سازد. از سخنان مشهور اوست: «درویشی خویش را پنهان دار.» رفتار او نیز بر همین اصل بود و از پوششهای خاص صوفیانه برای پرهیز از شهرت اجتناب میکرد.
در منابع تذکرهای، حکایاتی درباره کرامت و جوانمردی او نقل شده است که جنبه اخلاقی و عبرتآموز دارند. از جمله روایتهایی درباره وضعیت بدهی او در واپسین روزهای زندگی که نشاندهنده روحیه توکل و بخشش او دانسته شده است؛ هرچند این گزارشها در منابع، ماهیت روایی دارند.
سخنان و دیدگاههای عرفانی احمد خضرویه در آثاری چون تذکرةالاولیاء عطار، کشفالمحجوب هجویری، حلیةالاولیاء ابونعیم اصفهانی، رساله قشیریه و طبقات الصوفیه نقل شده است. کتاب «الرعایة بحقوق الله» نیز به او نسبت داده شده، اما این انتساب در میان پژوهشگران قطعی نیست.
او در سال ۲۰۸ هجری شمسی در زادگاه خود بلخ درگذشت و آرامگاهش در بیرون دروازه نوبهار بلخ قرار دارد که از دیرباز به عنوان یکی از زیارتگاههای مهم در خراسان شناخته شده است. همسرش فاطمه نیز در کنار او مدفون است. در منابع دفن شماری از مشایخ در جوار آرامگاه او از جمله انوری ابیوردی یاد شده است.
هفتم سرطان/تیر به عنوان روز بزرگداشت احمد خضرویه بلخی، نامگزاری شده است که بازتاب جایگاه او در سنت فکری و اخلاقی تصوف خراسان است. این روز نه تنها یادآور یک شخصیت تاریخی، بلکه یادآور یکی از بنیادهای مهم فرهنگ عرفان اسلامی است.
