همایش بین‌المللی «مولانا؛ صدای جهانی برای صلح» به مناسبت هشت‌صدونزدهمین سال‌زاد مولانا جلال‌الدین محمد بلخی، روز جمعه، ۱۰ میزان/مهر ۱۴۰۵ (۲ اکتبر ۲۰۲۶)، در دانشگاه جورج واشنگتن، از سوی خانهٔ مولانا و دانشگاه جورج واشنگتن، برگزار شد.
در این همایش علاقمندان امریکایی مولانا و شماری از پژوهشگران، استادان دانشگاه، دیپلمات‌ها، مقامات ارشد پیشین حکومتی و چهره‌های فرهنگی و هنری افغانستان حضور داشتند.
همایش با نواختن رباب و اجرای ملودی «بشنو از نی» توسط بصیر احمد وجوهات آغاز شد. پس از آن، فلم کوتاهی به نمایش درآمد که با استفاده از تصویر، موسیقی و ابیاتی از مولانا، اندیشهٔ او دربارهٔ انسان، تفاوت، همدلی و صلح را بازتاب می‌داد. فلم، حرکت از خشونت، خشم و گسست به سوی آرامش، محبت و هم‌پذیری را روایت می‌کرد.
طارق اقتداری در آغاز رسمی برنامه، ضمن معرفی همایش، دربارهٔ هدف و محتوای آن توضیح داد. او گفت هدف از برگزاری این همایش تنها بزرگداشت یک چهرهٔ تاریخی و ادبی نیست، بلکه فراهم‌کردن زمینه‌ای برای بازخوانی اندیشهٔ مولانا در نسبت با پرسش‌های انسان و جهان معاصر است.
او با اشاره به جنگ‌ها، خشونت، افراط‌گرایی و گسترش شکاف‌های اجتماعی و فرهنگی، توضیح داد که انتخاب موضوع «مولانا؛ صدای جهانی برای صلح» تلاشی است برای طرح این پرسش که میراث فکری، ادبی و معنوی مولانا چه ظرفیتی برای گفت‌وگو دربارهٔ صلح، هم‌زیستی، مدارا و کرامت انسانی در روزگار ما دارد.
میرویس بلخی، رئیس خانهٔ مولانا در سخنرانی خود به ریشه‌های منازعه و نسبت آن با وضعیت درونی انسان پرداخت. او صلح را صرفاً نبود جنگ یا پایان یک منازعهٔ بیرونی ندانست و بر این نکته تمرکز کرد که بخشی از منازعات بیرونی، ریشه در کشمکش‌های حل‌نشدهٔ درون انسان دارند. از این منظر، خشم، خودمحوری و نا آگاهی می‌توانند زمینهٔ تقابل با دیگری را فراهم کنند و رسیدن به صلح بیرونی بدون مواجهه با این عوامل دشوار است. دکتر بلخی افزود، مولانا فرزند راستین بلخ، صدای افغانستان، میراث تمدنی مشترک و یک شهروند جهانی است که پیام او از خلال هشت قرن، امروز همچنان درد و شادی را انعکاس می دهد. به باور دکتر بلخی، معرفت مولانایی جایگاه اساسی در این مسیر دارد؛ معرفتی که انسان را به شناخت خویشتن و سپس به فهم دیگری می‌رساند. بر بنیاد این نگاه، صلح از تغییر در درون انسان آغاز می‌شود و سپس می‌تواند در مناسبات او با دیگران و جامعه امتداد پیدا کند.
نصیر احمد فایق، سرپرست نمایندگی دایمی افغانستان در سازمان ملل متحد، از دیگر سخنرانان این همایش بود که بر جهان‌شمولی پیام مولانا و نقش دانش و معرفت در رهایی انسان تاکید کرد. او مولانا را میراثی محدود به یک جغرافیا، قوم، زبان یا فرهنگ ندانست و گفت: «مولانا هدیه‌ای برای همهٔ انسان‌هاست.» در سخنان او، دانش به‌عنوان نیرویی برای روشن‌کردن مسیر انسان مطرح شد؛ نیرویی که می‌تواند او را از جهل و تاریکی به سوی شناخت و رهایی هدایت کند. فایق بر امید نیز تأکید کرد و این مفهوم را برجسته ساخت که روشنایی، سرانجام بر تاریکی غلبه می‌کند. او مولانا را نه صرفاً به‌عنوان میراثی از گذشته، بلکه به‌عنوان صدایی مطرح کرد که مفاهیمی چون دانش، امید و کرامت مشترک انسانی در آن همچنان می‌تواند با انسان امروز سخن بگوید.
فرهاد دریا، از چهره‌های مطرح و نام بلند در موسیقی و هنر کشور، از دیگر سخنرانان این همایش بود که به یکی از موضوعات بکر در حوزهٔ شناخت مولانا تمرکز کرد. او از زاویهٔ موسیقی، شعر، معرفت و دوستی به جهان مولانا پرداخت. فرهاد دریا بر این نکته تأکید کرد که شعر مولانا را نمی‌توان تنها مجموعه‌ای از کلمات دانست؛ موسیقی در ساختار شعر او حضور دارد و لفظ، آهنگ و معنا در آن به یکدیگر پیوند می‌خورند. او تصریح کرد که تلاش مولانا برای رهایی از قالب‌ها و مرزهای محدودکننده بسیار برجسته است؛ مرزهایی که میان انسان‌ها فاصله ایجاد می‌کنند و «من» و «دیگری» را در برابر هم قرار می‌دهند. آقای دریا همچنین به هماهنگی میان صورت و معنا در آثار مولانا پرداخت. در این نگاه، شعر و موسیقی می‌توانند پیش از آن‌که انسان‌ها با تفاوت زبان، جغرافیا یا فرهنگ از یکدیگر جدا شوند، تجربه‌ای مشترک ایجاد کنند و زمینهٔ همدلی را فراهم سازند.
سحر فرید، دانش‌آموز اهل افغانستان مقیم ایالات متحده امریکا، شعری از مولانا را با انگیزه و دل‌نشین به خوانش گرفت که با استقبال شرکت‌کنندگان روبه‌رو شد.
بخش دوم همایش به نشست تخصصی اختصاص یافت. مصطفی آکیول، نویسنده ترکی، پژوهشگر و استاد دانشگاه در امریکا، در آغاز این نشست، چارچوب بحث را معرفی کرد و سه پرسش اساسی را در مرکز گفت‌وگو قرار داد:
صلح در اندیشهٔ مولانا چیست؟ راه‌ها و ساز و کارهای رسیدن به آن از منظر مولانا کدام‌اند؟ و رویکرد مولانا به صلح تا چه اندازه می‌تواند برای جهان امروز کارکرد داشته باشد؟ که این سه پرسش، مبنای بحث پژوهشگران در نشست تخصصی قرار گرفت.
دکتر محمد فغفوری، دانشمند ایرانی در ایالات متحده در سخنان خود بر ضرورت فهم عمیق‌تر پیام مولانا تأکید کرد و گفت برای شناخت نگاه او به صلح نمی‌توان تنها به واژه‌ها و نقل‌قول‌های مشهور بسنده کرد، بلکه باید به عمق و ساختار اندیشهٔ او توجه داشت. یکی از محورهای اصلی سخنان او تفاوت بود. او در توضیح این نگاه اشاره کرد؛ تفاوت بخشی از واقعیت جهان و زندگی انسان است. وجود انسان‌هایی با باورها، دیدگاه‌ها و تجربه‌های متفاوت، به خودی خود منازعه ایجاد نمی‌کند؛ مسئله زمانی آغاز می‌شود که انسان نتواند تفاوت دیگری را بفهمد و آن را به خصومت تبدیل کند. از این منظر، راه رسیدن به صلح، حذف تفاوت‌ها یا یکسان‌کردن انسان‌ها نیست؛ بلکه فهم و پذیرفتن تفاوت‌ها است. این برداشت، مفهوم صلح را از «نبود اختلاف» جدا می‌کند: انسان‌ها می‌توانند متفاوت بیندیشند و متفاوت بمانند، اما توانایی زیستن در کنار یکدیگر را نیز داشته باشند.
دکتر سید حسن اخلاق، پژوهشگر و مولاناشناس و استاد دانشگاه در امریکا بر ضرورت عبور از خوانش‌های سطحی و صرفاً رمانتیک از مولانا تأکید کرد و به مبانی عمیق‌تر فکری و معنوی آثار او پرداخت. خودشناسی، پذیرش خویشتن و پذیرش تنوع، از محورهای اصلی مطرح‌شده در سخنان او بود. او تصریح کرد که در این نگاه، رابطهٔ انسان با دیگری از چگونگی شناخت او از خودش جدا نیست. انسانی که به شناخت عمیق‌تری از خود می‌رسد، می‌تواند رابطهٔ متفاوتی با جهان و انسان‌های دیگر برقرار کند. پذیرش دیگری در این چارچوب تنها «تحمل» کسی که متفاوت است نیست، بلکه به‌رسمیت‌شناختن تنوع انسانی و یافتن امکان هم‌زیستی در میان همین تفاوت‌هاست. دکتر اخلاق همچنین به نگاه معنوی مولانا به هستی پرداخت؛ نگاهی که جهان را در پیوند با امر الهی می‌بیند و از این مسیر، رابطهٔ انسان با دیگری و با جهان را از سطح منفعت و تقابل فراتر می‌برد.
پس از نشست تخصصی، همایون سدوزی از ترانه‌سازها و آوازخوانان کشور و میلاد یوسفی، نوازنده و هنرمند کشور به اجرای موسیقی پرداختند که مورد توجه حاضرین قرار گرفت. این بخش با خوانش غزلیات مولانا همراه بود.
در بخش پایانی همایش، دکتر رضا حسینی، نویسنده و استاد دانشگاه، ضمن جمع‌بندی برنامه، از چند برنامه و تعهد تازهٔ خانهٔ مولانا خبر داد.
آقای حسیی توضیح داد:
نخست، برنامهٔ بزرگداشت مولانا از این پس به‌صورت سالانه و با رویکرد پژوهشی ادامه خواهد یافت و هر سال یک موضوع مشخص از اندیشه و آثار مولانا محور اصلی پژوهش و گفت‌وگو قرار خواهد گرفت.
دوم، خانهٔ مولانا «نشان مولانا» را راه اندازی می‌کند؛ جایزه‌ای بین‌المللی که موضوع آن هر سال متناسب با محور اصلی برنامهٔ همان سال تعیین خواهد شد. با توجه به موضوع امسال، نخستین دورهٔ این نشان به حوزهٔ صلح اختصاص خواهد یافت و نخستین برنده پس از طی روند نامزدی، بررسی و داوری، در برنامهٔ سال آینده معرفی و تقدیر خواهد شد.
براساس توضیحات ارائه‌شده، برای «نشان مولانا» ساختاری مستقل و منظم در نظر گرفته می‌شود و معیارهای نامزدی و ارزیابی، شیوهٔ گزینش، دبیرخانه و هیأت داوران آن مشخص خواهد شد. شخصیت‌های معتبر و صاحب صلاحیت از کشورهای مختلف در هیأت داوری حضور خواهند داشت و جزئیات این روند به‌صورت مرحله‌وار اطلاع‌رسانی می‌شود.
سوم، خانهٔ مولانا پس از برگزاری دو دوره، سومین دورهٔ «جایزهٔ ادبی جهانی مولانا» را برگزار خواهد کرد. ساختار این دوره، حوزه‌های مورد بررسی، شرایط شرکت، معیارهای ارزیابی آثار، هیأت داوران و زمان‌بندی آن در فراخوان جداگانه اعلام خواهد شد.
چهارم، خانهٔ مولانا درخواست نصب تندیس مولانا را در شهر دی سی درخواست می‌کند. در چارچوب این برنامه، قرار است درخواست مربوط به مقام‌های دولتی و شهری واشنگتن ارائه شود و طوماری نیز برای جلب حمایت از این طرح در اختیار علاقه‌مندان قرار دارد که امضا کنند.
بخش دیگر برنامه به نمایشگاه آثار هنری و خوش‌نویسی اختصاص داشت. سلیمان هدایت با اجرای خوش‌نویسی اشعار مولانا، بخشی از میراث ادبی مولانا را از مسیر هنر خط بازتاب داد و نمایشگاه هنری برنامه نیز آثاری با الهام از شعر، اندیشه و جهان معنوی مولانا را که از سوی نهاد هنرسالار فراهم شده بود، در معرض دید شرکت‌کنندگان قرار داد.
همایش بین‌المللی «مولانا؛ صدای جهانی برای صلح» از مهم‌ترین رویدادهایی خوانده شد که از سوی خانهٔ مولانا و دانشگاه جورج واشنگتن برگزار گردید. همایشی که در آن، سخنرانان از مسیرهای متفاوت به یک مسئلهٔ مشترک پرداختند: چگونه می‌توان از اندیشهٔ مولانا برای فهم صلح در جهانی سرشار از تفاوت استفاده کرد؟ پاسخ‌ها یکسان نبود، اما چند مفهوم در امتداد سخنان برجسته ماند: صلح از درون انسان آغاز می‌شود؛ معرفت راه عبور از جهل و تعصب را باز می‌کند؛ تفاوت لزوماً به معنای دشمنی نیست؛ و شناخت و پذیرش دیگری می‌تواند امکان هم‌زیستی را فراهم کند. در چنین خوانشی، صلح در اندیشهٔ مولانا نه حذف تفاوت‌ها، بلکه یافتن امکان پیوند انسانی در دل تفاوت‌هاست.
