هفتمین نشست از سلسلهبرنامههای «گفتوگوهای افغانستان» با عنوان «فراتر از تبعید: مسئولیتهای دیاسپورا در قبال مردم، فرهنگ و آیندهٔ افغانستان»، روز جمعه، ۲۹ عقرب/آبان ۱۴۰۵ خورشیدی، برابر با ۲۰ نوامبر ۲۰۲۶ میلادی، با حضور شماری از پژوهشگران، فرهنگیان و علاقهمندان مسائل و موضوعات افغانستان، در دفتر خانهٔ مولانا و با همکاری انستیتوت امریکایی مطالعات افغانستان برگزار شد. در این نشست، دکتر علیاحمد جلالی، نویسنده و استاد دانشگاه، دکتر عمر شریفی، پژوهشگر و استاد دانشگاه، و بلقیس احمدی، پژوهشگر حقوق بشر، دربارهٔ مفهوم دیاسپورا، مسئولیتهای اجتماعی، فرهنگی و سیاسی دیاسپورای افغانستان و نقش آنان در آیندهٔ کشور سخن گفتند.
هارون نجمپور، گردانندهٔ برنامه، ضمن خوشآمدگویی به سخنرانان و اشتراککنندگان، به معرفی مهمانان پرداخت و موضوع و محورهای هفتمین نشست «گفتوگوهای افغانستان» را برای حاضران تشریح کرد و گفت: پس از فروپاشی نظام جمهوری در سال ۲۰۲۱ میلادی و مهاجرت گستردهٔ نخبگان افغانستان، جمعیت بزرگی از دیاسپورای افغانستان در خارج از کشور در حال شکلگیری است که با پرسشهای اساسی دربارهٔ مسئولیت خود در قبال مردم و آیندهٔ کشور روبهرو هستند. وی بر این پرسش تأکید کرد که دیاسپورا تا چه اندازه صلاحیت و مشروعیت نمایندگی مردم افغانستان را دارد و چگونه میتواند خواستها و نگرانیهای آنان را به جامعهٔ جهانی منتقل کند. نجمپور همچنین مسئلهٔ مسئولیت اخلاقی دیاسپورا در قبال تجویز راهکارهای سیاسی برای مردم داخل کشور، بهویژه در شرایطی که خود هزینه و پیامدهای این توصیهها را متحمل نمیشود، بهعنوان یکی از محورهای اصلی بحث مطرح کرد.
دکتر علیاحمد جلالی در سخنان خود، با نگاهی انتقادی به وضعیت شهروندان افغانستان مقیم خارج از کشور، اظهار داشت که افغانستان هنوز از یک دیاسپورای منسجم و سازمانیافته برخوردار نیست. او با اشاره به اختلافها، پراکندگیها و کشمکشهای درونی گروههای مهاجر افغانستان، این وضعیت را از موانع شکلگیری یک جامعهٔ دیاسپورای مؤثر دانست. وی از جوامع دیاسپورای یهودیان، هندیها، ارمنیها و یونانیها بهعنوان جوامع موفق و تأثیرگذار در امریکا یاد کرد.
دکتر جلالی جامعهٔ مهاجران افغانستان در امریکا را به نسل اول، پس از ۱۹۸۰، نسل دوم، پس از ۱۹۹۰، و نسل سوم، پس از ۲۰۰۱، تقسیم کرده، گفت که تنها فرزندان نسلهای اول و دوم توانستند در جامعهٔ امریکا ادغام شوند. وی میان حضور گستردهٔ شهروندان افغانستان در کشورهای مختلف و شکلگیری یک دیاسپورای سازمانیافته تفاوت قائل شد و افزود که زندگی در خارج از کشور بهتنهایی نمیتواند به معنای برخورداری از ظرفیت جمعی برای اثرگذاری بر تحولات سرزمین مادری باشد. به باور او، جامعهٔ مهاجر زمانی میتواند به یک نیروی مؤثر تبدیل شود که از اختلافهای داخلی فراتر رود و بر محور منافع و اهداف مشترک به هماهنگی دست یابد. او همچنین به پیامدهای منفی اختلافها و کنشهای درونی گروههای مهاجر اشاره کرد و یادآور شد که چنین وضعیتی توانایی آنان را برای پیگیری مسائل افغانستان و ایجاد ارتباط مؤثر با نهادهای سیاسی و تصمیمگیرنده محدود میسازد. آقای جلالی، انسجام و تعریف اهداف مشترک را از پیشنیازهای ایفای نقش مؤثر دیاسپورا در قبال آیندهٔ افغانستان دانست و افزود: ادغام در جامعهٔ امریکا برای لابیگری و نفوذ در نهادهای تصمیمگیری، از ضرورتهای اصلی جامعهٔ مهاجران افغانستان در امریکا است.
دکتر عمر شریفی در سخنان خود به مسئولیتهای اخلاقی، اجتماعی و فرهنگی دیاسپورای افغانستان پرداخت و با اشاره به مقالهٔ اخیرش زیر عنوان «دربارۀ تبعید، حسابرسی اخلاقی با نخبهگان جهانوطن افغانستان»، مسئلهٔ گریز از مسئولیت و ضرورت بازنگری انتقادی در عملکرد نخبگان مهاجر را مطرح کرد. او تأکید کرد که تبعید نباید به فرصتی برای شانهخالیکردن از مسئولیت یا انتظار منفعلانه برای تغییر شرایط سیاسی افغانستان و فراهمشدن زمینهٔ بازگشت تبدیل شود.
شریفی با اشاره به نقش نخبگان سیاسی، مدنی، دانشگاهی و فرهنگی در دو دههٔ جمهوریت، مسئولیتپذیری در قبال گذشته را از پیشنیازهای ایفای نقش مؤثر در آینده دانست. از دیدگاه او، جامعهٔ دیاسپورا نمیتواند بدون ارزیابی انتقادی عملکرد خود، شناخت عوامل ناکامیهای گذشته و پذیرش سهم خویش در آنها، برای آیندهٔ افغانستان راهکارهای مؤثر ارائه کند. او بر ضرورت عبور از وابستگی به ساختارها و حمایتهای بیرونی و توجه بیشتر به واقعیتها و نیازهای جامعهٔ افغانستان تأکید کرد.
شریفی همچنین بر این نکته تأکید کرد که مسئولیت دیاسپورا تنها به ابراز نگرانی دربارهٔ وضعیت افغانستان یا برگزاری نشستها محدود نمیشود؛ بلکه مستلزم بازتعریف نقش مهاجران در قبال مردم، فرهنگ و آیندهٔ کشور است. از این منظر، تبعید میتواند فرصتی برای خودانتقادی، بازاندیشی و شکلگیری رویکردهای تازه در فعالیتهای اجتماعی، فرهنگی و سیاسی باشد؛ رویکردهایی که بهجای تکرار تجربههای ناکام گذشته، بر مسئولیتپذیری و پیوند مؤثر با جامعهٔ افغانستان استوار باشند.
بلقیس احمدی، پژوهشگر حقوق بشر، با تمرکز بر موضوع نشست، به ضرورت شکلگیری تفکر مشترک و هماهنگی بیشتر در میان جامعهٔ دیاسپورای افغانستان پرداخت و افزود: وابستگیهای قومی، سیاسی و زبانی، مشکل عمدهٔ فراروی جامعهٔ دیاسپورای افغانستان است که پس از فروپاشی نظام جمهوری باعث ایجاد تنشهایی در میان مردم و تضعیف حس مردمدوستی شده است و نیاز به عبور از این بنبست داریم. او با اشاره به ظرفیتهای انسانی، علمی و حرفهای مهاجران افغانستان در کشورهای مختلف، بر اهمیت ایجاد زمینههای همکاری و همسویی میان افراد و نهادهای فعال در خارج از کشور تأکید کرد.
بانو احمدی شکلگیری یک دیدگاه مشترک دربارهٔ مسائل اساسی افغانستان را از نیازهای مهم جامعهٔ دیاسپورا دانست و توضیح داد که پراکندگی فعالیتها و نبود هماهنگی میان گروههای مختلف میتواند از میزان اثرگذاری تلاشهای مهاجران بکاهد. به باور او، دستیابی به اهداف مشترک مستلزم گفتوگو، ایجاد اعتماد و تعریف اولویتهایی است که بتواند ظرفیتهای گوناگون جامعهٔ مهاجر را در یک مسیر هماهنگ قرار دهد.
او همچنین بر ضرورت ایجاد گروههای منسجم لابیگری و دادخواهی تأکید کرد و سازماندهی ظرفیتهای تخصصی و ارتباطی مهاجران را برای پیگیری مسائل افغانستان در سطح بینالمللی مهم دانست. از دیدگاه احمدی، ایجاد ساختارهای مؤثر برای ارتباط با نهادهای تصمیمگیرنده و بهرهگیری از امکانات جامعهٔ مهاجر میتواند به تقویت حضور و اثرگذاری شهروندان افغانستان در روندهای سیاسی و حقوق بشری کمک کند.
در بخش پایانی نشست، اشتراککنندگان نیز ضمن ابراز دیدگاههای خود دربارهٔ موضوعات مطرحشده، پرسشهایی را در زمینهٔ چالشها، مسئولیتها و نقش دیاسپورا در آیندهٔ افغانستان مطرح کردند که از سوی سخنرانان پاسخ داده شد. این بخش از برنامه زمینهٔ گفتوگو و تبادل نظر بیشتر میان سخنرانان و حاضران را فراهم ساخت.












