سخن فصل: به مناسبت انتشار نخستین شماره آرتاک- فصلنامهٔ مطالعات افغانستان
افغانستان سرزمینی با پیشینه کهن، تمدن غنی و جامعه‌ای متنوع است که از بدو شکل‌گیری آن در سده اخیر، به ویژه در تاریخ معاصر، تحولات سیاسی، اجتماعی، حقوقی و فرهنگی عمیقی را تجربه کرده است. این تحولات، افغانستان را به یکی از مهم‌ترین موضوعات مطالعاتی در حوزه‌های علوم سیاسی، روابط بین‌الملل، حقوق، جامعه‌شناسی، اقتصاد، تاریخ و مطالعات منطقه‌ای تبدیل کرده است. با وجود این، بخش قابل توجهی از پژوهش‌های مربوط به افغانستان یا در فضای سیاست‌زده و ایدئولوژیک شکل گرفته‌اند یا کمتر توانسته‌اند با رویکردی میان‌رشته‌ای، انتقادی و مبتنی بر روش‌شناسی علمی، مسایل افغانستان را بررسی کنند.
آرتاک – فصلنامهٔ مطالعات افغانستان با هدف ایجاد بستری علمی، مستقل و معتبر برای مطالعه، تحلیل و گفت‌وگو دربارهٔ مسایل و موضوعات افغانستان به نشر می‌رسد. رسالت این فصلنامه، انتشار پژوهش‌های مبتنی بر شواهد و برخوردار از استانداردهای علمی در حوزه‌های گوناگون مرتبط با افغانستان است؛ پژوهش‌هایی که بتوانند به شناخت دقیق‌تر واقعیت‌های تاریخی کشور، تبیین چالش‌ها و ارایه چشم‌اندازهایی برای آینده یاری رسانند. این فصلنامه خود را به اصول بی‌طرفی علمی، صداقت پژوهشی، آزادی اندیشه و احترام به تنوع دیدگاه‌های علمی متعهد می‌داند. هدف آن نه دفاع از یک جریان سیاسی و نه نفی جریان دیگر؛ بلکه فراهم ساختن فضایی برای گفت‌وگوی علمی، نقد سازنده و تولید دانش در باره افغانستان است. ما باور داریم که پیشرفت هر جامعه در گرو پژوهش آزاد، نقد مسئولانه و تبادل اندیشه‌های مبتنی بر استدلال و شواهد است.
همچنین این فصلنامه می‌کوشد میان پژوهشگران، استادان دانشگاه، متخصصان، دانشجویان و اندیشمندان افغانستان، به ویژه در میان جامعه مهاجر و دیاسپورای افغانستان، پلی برای همکاری علمی ایجاد کند. افغانستان امروز بیش از هر زمان دیگری به تولید دانش، بازاندیشی در تجربه‌های تاریخی و گفت‌وگوی علمی نیاز دارد؛ زیرا شناخت علمی گذشته، پیش‌شرط طراحی آینده‌ای پایدار و مبتنی بر عدالت، قانون‌گرایی و مشارکت همگانی است.
در چارچوب همین رسالت، نخستین شماره آرتاک- فصلنامه مطالعات افغانستان به بررسی یکی از رویداد های تاریخی مهم و سرنوشت‌ساز کشور، سقوط جمهوری اسلامی افغانستان در سال ۱۴۰۰ خورشیدی، اختصاص یافته است. این رویداد نه تنها ساختار سیاسی کشور را دگرگون ساخت؛ بلکه پیامدهای گسترده‌ای در عرصه‌های سیاسی، امنیتی، اقتصادی، اجتماعی، حقوقی و فرهنگی بر جای گذاشت و زندگی میلیون‌ها شهروند افغانستان را تحت تأثیر قرار داد.
پرداختن به این موضوع، به معنای بازتولید منازعات سیاسی یا قضاوت در باره اشخاص و جریان‌ها نیست؛ بلکه تلاشی است برای فهم علمی چرایی و چگونگی فروپاشی نظام سیاسی افغانستان. ما بر این باوریم که سقوط جمهوری را نمی‌توان تنها با ارجاع به یک عامل یا یک تصمیم توضیح داد؛ بلکه این رویداد حاصل مجموعه‌ای از عوامل داخلی و خارجی، از جمله ساختار دولت، مشروعیت سیاسی، کیفیت حکمرانی، فرهنگ سیاسی، اقتصاد، امنیت، روابط منطقه‌ای و بین‌المللی، نقش جامعه مدنی و عملکرد نهادهای دولتی بوده است.
مقاله‌های این شماره با رویکردهای متفاوت و بر پایه روش‌های علمی می‌کوشند ابعاد گوناگون این رخداد را بررسی کنند. تنوع دیدگاه‌های مطرح‌شده در این مجموعه، بیانگر پایبندی آرتاک به اصل تکثر علمی و آزادی پژوهش است و لزوماً به معنای تأیید همه دیدگاه‌های نویسندگان از سوی فصلنامه نیست.
ما تلاش می‌کنیم آرتاک به یکی از مراجع معتبر مطالعات افغانستان تبدیل شود و زمینه را برای گفت‌وگوی علمی، تولید دانش بومی و تعامل سازنده میان پژوهشگران داخل و خارج از کشور فراهم سازد. باور ما این است که تنها از رهگذر پژوهش‌های دقیق، نقدهای مستند و تحلیل‌های منصفانه می‌توان از تکرار اشتباهات تاریخی جلوگیری کرد و مسیر آینده‌ای باثبات، عادلانه و امیدبخش را هموار ساخت.
در پایان، از همه نویسندگان، پژوهشگران و همکارانی که در تهیه و انتشار نخستین شماره این فصلنامه سهم داشته‌اند، صمیمانه سپاسگزاری می‌کنیم. همچنین از همه پژوهشگران، نویسندگان و استادان دعوت می‌کنیم با ارسال آثار علمی و مشارکت در گفت‌وگوهای پژوهشی، ما را در تحقق رسالت این نشریه، یاری رسانند.
سایر مقالات این شماره
